પાટણનો અતુલ્ય વારસો: એક વિહંગાવલોકન

પાટણ: ગુજરાતનો અતુલ્ય વારસો

પાટણ, ગુજરાતની પ્રાચીન રાજધાની અને ભવ્ય ઐતિહાસિક વારસો ધરાવતું શહેર, હંમેશા પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે. રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં, પુરાતન પાટણ નગરી ગુજરાતના રાજકીય અને વહીવટી સત્તાનું કેન્દ્ર હતું.

ઐતિહાસિક મહત્વ અને સ્થાપના:

• ગુજરાતને 'ગુજરાત' નામ મળ્યા પછી, પાટણ તેનું પહેલું પાટનગર બન્યું.
• ઇ.સ. 746 (વિક્રમ સંવત 802)માં, વનરાજ ચાવડાએ પોતાના બાળમિત્ર અને સહાયક ભરવાડ અણહિલના નામ પરથી અણહિલપુર-પાટણ શહેરની સ્થાપના કરી હતી.
• ચાવડા વંશે પાટણમાં લગભગ 192 વર્ષ રાજ કર્યું. ત્યારબાદ સોલંકી વંશના રાજા મૂળરાજ સોલંકી ગાદી પર આવ્યા અને સોલંકી વંશનો સુવર્ણયુગ શરૂ થયો.
• મહારાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં પાટણની જાહોજલાલી સોળે કળાએ ખીલી હતી.
• એક સમયે પાટણનો ઘેરાવો લગભગ 30 કિલોમીટર જેટલો હતો, જેમાં 84 ચોક અને 52 બજારો હતા.
• મુસ્લિમ લેખકોએ પાટણને 'નહરવાલ' તરીકે ઓળખાવ્યું છે.
• ઇ.સ. 1360માં દિલ્હીના સુલતાન અલાઉદ્દીન ખીલજીના સુબા ઉલુઘખાનની ચડાઈ પછી પાટણનું પતન થયું અને રાજધાની અમદાવાદ ખસેડવામાં આવી.

મુખ્ય સ્થાપત્યો અને કલા:

• રાણકી વાવ: આ વાવ પાટણનું સૌથી ઉત્તમ અને મૂલ્યવાન સ્થાપત્ય છે. તે રાજા ભીમદેવ પહેલાની રાણી ઉદયમતીએ 11મી સદીના અંત ભાગમાં પોતાના પતિની યાદમાં બંધાવી હતી.
  • તે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે જૂન 2014માં સ્થાન પામી છે.
  • જુલાઈ 2018માં ભારતની રિઝર્વ બેંકે તેને 100 રૂપિયાની ચલણી નોટ પર સ્થાન આપ્યું છે.
  • તે 65 મીટર લાંબી, 20 મીટર પહોળી અને 28 મીટર ઊંડી છે.
  • આ વાવ સ્થાપત્યકળા અને શિલ્પકળાનો અણમોલ નમૂનો છે, જેમાં દશાવતાર, દેવદેવીઓ, ઋષિમુનિઓ, કીચકો, નાગકન્યાઓ વગેરેની આકર્ષક પ્રતિમાઓ છે.
• સહસ્રલિંગ તળાવ: સિદ્ધરાજ જયસિંહે બંધાવેલું આ તળાવ 1000 શિવલિંગોથી સુશોભિત હોવાથી તેનું નામ સહસ્રલિંગ પડ્યું. તે જળ વ્યવસ્થાપનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
• શ્રી કાલિકા માતાનું મંદિર: 12મી સદીમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહે બંધાવેલું આ મંદિર પાટણના નગરદેવીનું સ્થાનક છે.
• જૈન જ્ઞાનભંડારો અને દેરાસરો: પાટણ એક મોટું જૈન કેન્દ્ર હતું. અહીં હજારો વર્ષ જૂના અને દુનિયાભરમાં અલભ્ય ગણાતા પ્રાચીન હસ્તપ્રતો અને ગ્રંથો સચવાયેલા છે.

હસ્તકલા અને ઉદ્યોગ:

• પાટણના પટોળાં: આ કિંમતી રેશમી વસ્ત્રો દેશ-વિદેશમાં વિખ્યાત છે. તે 'ડબલ ઇકત' (બેવડી ઇકત) પદ્ધતિથી બનાવવામાં આવે છે, જેમાં તાણા અને વાણા બંનેને વણાટ પહેલાં બાંધીને રંગવામાં આવે છે. એક પટોળું બનાવવામાં ત્રણથી ચાર માસ લાગે છે.
• માટીના રમકડાં: પાટણ તેના 'પાણી પીતા હાથી' જેવા વૈજ્ઞાનિક શૈક્ષણિક રમકડાં માટે પ્રખ્યાત છે. શ્રી ચીમનલાલ ઓતિયાએ આ કલાને લોકપ્રિય બનાવી.
• મશરૂ વણાટ: રેશમ અને સૂતરના મિશ્રણથી બનતું આ કાપડ પણ પાટણની આગવી ઓળખ છે.

સાહિત્ય અને વિદ્વાનો:

• આચાર્ય હેમચંદ્રાચાર્ય: કલિકાલ સર્વજ્ઞ તરીકે ઓળખાતા આ જૈન મુનિ, વિદ્વાન અને કવિએ 'સિદ્ધહેમ શબ્દાનુશાસન' જેવા મહાન વ્યાકરણ ગ્રંથની રચના કરી હતી.
• ભાલણ: 15મી સદીના ગુજરાતી કવિ ભાલણે 'આખ્યાનના પિતા' તરીકે ઓળખ મેળવી. તેમણે બાણભટ્ટની 'કાદંબરી'નો ગુજરાતીમાં કાવ્યમય અનુવાદ કર્યો.
• કનૈયાલાલ મુનશીની પ્રખ્યાત નવલકથાઓ જેવી કે 'પાટણની પ્રભુતા', 'ગુજરાતનો નાથ', 'રાજાધિરાજ' પાટણને કેન્દ્રમાં રાખીને લખાયેલી છે.

મેળા અને લોકોત્સવ:

• પાટણ 'મેળાઓની નગરી' તરીકે ઓળખાય છે, જ્યાં વર્ષ દરમિયાન અનેક મેળા ભરાય છે.
• સિદ્ધપુરનો કારતક પૂનમનો મેળો: આ મેળો ભારતભરમાં પ્રખ્યાત છે. તેને 'માતૃતર્પણનું તીર્થ' ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સરસ્વતી, ગંગા અને યમુનાનો ત્રિવેણી સંગમ થતો હોવાની માન્યતા છે. આ મેળો ઊંટ અને ઘોડાના વેચાણ માટેના મોટા પશુ બજાર તરીકે પણ ઓળખાય છે.
• અન્ય મહત્વના મેળાઓમાં નાગ પાંચમનો મેળો, શીતળા સાતમનો મેળો, માલેતરનો મેળો (ભવાઈ માટે પ્રખ્યાત), પદ્મનાભના મેળા (નવદંપતીઓ માટે વિશિષ્ટ) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
• આ મેળા હસ્તકલા અને કારીગરોને પ્રોત્સાહન આપે છે, રોજગારી પૂરી પાડે છે, મનોરંજન પ્રદાન કરે છે અને સામાજિક સમરસતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.

રાણી નાયિકાદેવી:

• રાણી નાયિકાદેવી, રાજા અજયપાલની વિધવા પત્ની, પોતાના યુવાન પુત્ર મૂળરાજ માટે કુશળતાપૂર્વક શાસન ચલાવતા હતા.
• તેમણે ઇ.સ. 1178માં માઉન્ટ આબુ નજીક કાયાદરાના યુદ્ધમાં મહંમદ ઘોરીને હરાવ્યા હતા.
• આ વિજયના કારણે ઘોરીએ લગભગ 15-16 વર્ષ સુધી ભારત પર આક્રમણ કરવાનો વિચાર પણ નહોતો કર્યો.
• તેમની બહાદુરીભરી ગાથા ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં ઓછી જોવા મળે છે.

આધુનિક પાટણ:

• આજનું પાટણ શહેર જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે.
• તાજેતરમાં, રાજ્ય સરકારે પાટણ શહેર નજીક 100 કરોડના ખર્ચે પ્રાદેશિક વિજ્ઞાન મ્યુઝિયમ બનાવી પાટણને ગૌરવ બક્ષ્યું છે.
• પાટણ જિલ્લાએ 'નલ સે જલ' યોજનામાં રાજ્યમાં સાતમા ક્રમે લક્ષ્યાંક પૂરો કર્યો છે.
• હેમચંદ્રાચાર્ય ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટી (સ્થાપના 1986, નામ બદલ્યું 2003) પાટણમાં આવેલી છે, જે ઉચ્ચ શિક્ષણનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે.
• જિલ્લા વહીવટીતંત્ર લોકોની અપેક્ષાઓ પૂર્ણ કરવા, સંસ્કાર, સંસ્કૃતિ અને સર્વાંગી વિકાસની ભાવના સાથે પાટણના ગૌરવશાળી વારસાનું જતન કરી રહ્યું છે.