રાવણના મતે સ્ત્રીઓના ૮ અવગુણો

 રામચરિતમાનસ: રાવણના મતે સ્ત્રીઓના ૮ અવગુણો (એક પૌરાણિક પ્રસંગ)

રામચરિતમાનસમાં એક પ્રસંગ આવે છે જ્યારે રાવણ દ્વારા માતા સીતાનું હરણ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રાવણની પટરાણી મંદોદરી તેને વારંવાર સમજાવે છે અને વિનંતી કરે છે કે, "હે નાથ! દેવી સીતાને પ્રભુ શ્રીરામને સન્માનપૂર્વક પાછા સોંપી દો."

શરૂઆતમાં તો રાવણ મંદોદરીની આ વાતને હસી કાઢે છે, પરંતુ જ્યારે મંદોદરી વારંવાર ટોકે છે ત્યારે રાવણ ક્રોધિત થઈ જાય છે. ક્રોધના આવેશમાં તે મંદોદરીને કહે છે કે સ્ત્રીઓના ૮ દુર્ગુણોના કારણે જ પુરુષોનો વિનાશ થાય છે.

વિશેષ નોંધ: અહીં બહેનો/માતાઓ ને વિનંતી છે કે આ દોહાન કે અર્થને વ્યક્તિગત ન લેવો. ધર્મની વ્યાખ્યા અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે. ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ આ શબ્દો રાવણના મુખે કહેવડાવ્યા છે, અને તે સમયે રાવણનો કાળ નજીક હોવાથી તેની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ હતી. અહીં રજૂ થયેલા દરેક અવગુણનો એક સકારાત્મક પક્ષ પણ હોઈ શકે છે.

રામચરિતમાનસમાં તુલસીદાસજીએ આ વાતનું વર્ણન નીચે મુજબના દોહામાં કર્યું છે:

> નારિ સુભાવ સત્ય સબ કહહીં।

> અવગુન આઠ સદા ઉર રહહીં।।

> સાહસ, અનૃત, ચપલતા માયા।

> ભય અવિવેક, અસૌચ અદાયા।।

> 

આ દોહા મુજબ તે આઠ અવગુણો નીચે પ્રમાણે છે:

૧. દુઃસાહસ (વધારે પડતું સાહસ):

અહીં સાહસનો અર્થ ‘દુઃસાહસ’ છે. રાવણના મતે સ્ત્રીઓ સાહસી હોય તે સારું છે, પરંતુ તેમણે વગર વિચાર્યે દુઃસાહસ ન કરવું જોઈએ. આવું કરવાથી પાછળથી પસ્તાવું પડે છે. રાવણ મંદોદરીને કહે છે કે, "તું મને વારંવાર સીતાને પાછી સોંપવાનું કહીને દુઃસાહસ જ કરી રહી છે."

૨. અસત્ય (જૂઠ):

બીજા અવગુણ તરીકે રાવણ કહે છે કે સ્ત્રીઓ ઘણીવાર અસત્યનો સહારો લે છે. તેમના મનમાં સત્ય શું ચાલી રહ્યું છે તે જાણવું મુશ્કેલ છે. આ સ્વભાવ ક્યારેક અપમાનનું કારણ બને છે કારણ કે સત્ય આખરે બહાર આવી જ જાય છે. રાવણ કહે છે, "તારું સીતાને પાછા સોંપવાનું તર્ક પણ અસત્ય છે, કારણ કે રામ તેના પછી પણ મારો વધ કરવાનો જ પ્રયાસ કરશે."

૩. ચંચળતા:

રાવણના મતે સ્ત્રીઓ સ્વભાવે અત્યંત ચંચળ હોય છે. આ સ્વભાવને કારણે તેઓ લાંબો સમય એક વાત કે સ્થાન પર ટકી શકતી નથી અને તેમના વિચારો વારંવાર બદલાતા રહે છે. ચંચળતાને કારણે તેઓ યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકતી નથી. રાવણ માને છે કે મંદોદરી પણ પોતાની ચંચળતાને કારણે જ રાવણના પક્ષમાં નિર્ણય લઈ શકતી નથી.

૪. માયા:

અહીં માયાનો અર્થ જાદુ-ટોણા નથી, પરંતુ એવું વર્તન કે જેનાથી સ્ત્રીઓ પુરુષોને મોહિત કરી લે છે અથવા પોતાની વાત મનાવી લે છે. જો પુરુષની ઈચ્છાશક્તિ મજબૂત ન હોય તો તે સ્ત્રીની માયામાં બંધાઈ જાય છે. રાવણ કહે છે, "તું પ્રેમથી મને જે સીતાને પાછી આપવાનું કહે છે, તે તારી માયા જ છે, પણ હું તેમાં ફસાઈશ નહીં."

૫. ભય (ડર):

સ્ત્રીઓ ઘણીવાર બિનજરૂરી રીતે ભયભીત થઈ જાય છે, જેના કારણે બનતા કામ બગડી જાય છે. બહારથી ભલે તેઓ સાહસી દેખાતી હોય, પરંતુ અંદરથી તેમના હૃદયમાં ડર હોય છે. રાવણ મંદોદરીને કહે છે કે, "તું બહારથી નીડર હોવાનો દેખાવ કરે છે, પણ તને અંદરથી ડર છે કે જો યુદ્ધ થશે તો તે વનવાસી રામ તારા પતિ અને પુત્રોનું અહિત કરશે."

૬. અવિવેક (વિવેકબુદ્ધિનો અભાવ):

રાવણના મતે સ્ત્રીઓ દરેક પરિસ્થિતિમાં બુદ્ધિ કે વિવેકનો ઉપયોગ કરવાને બદલે પોતાના હૃદયનું (લાગણીઓનું) વધુ સાંભળે છે. રાવણ કહે છે, "સીતાને પાછી સોંપવાનો તારો પ્રસ્તાવ તારા અવિવેકનું ઉદાહરણ છે. તું અત્યારે મગજને બદલે હૃદયથી વિચારી રહી છે."

૭. અપવિત્રતા (અશૌચ):

અહીં અપવિત્રતાનો અર્થ ચારિત્ર્ય સાથે નથી, પરંતુ શારીરિક શુદ્ધિ સાથે સંકળાયેલો છે (જેમ કે માસિક ધર્મ વગેરે). રાવણ કહે છે કે પુરુષ ધારે તો સદાય પવિત્ર રહી શકે છે, પરંતુ કુદરતી પ્રક્રિયાઓને કારણે સ્ત્રીઓ માટે સદાય પવિત્ર રહેવું મુશ્કેલ બને છે. રાવણ રૂપક તરીકે કહે છે કે, "જેમ શારીરિક અશુદ્ધિ હોય છે, તેમ અત્યારે તારા વિચારો પણ મારા માટે અપવિત્ર છે."

૮. નિર્દયતા:

ઈશ્વરે સ્ત્રીઓને મમતા અને દયાની મૂર્તિ બનાવી છે. કહેવાય છે કે સાગરમાં પણ એટલા રત્નો નથી જેટલી દયા સ્ત્રીના હૃદયમાં હોય છે. પરંતુ રાવણ કહે છે કે જ્યારે સ્ત્રી કોઈ વાત પર અડી જાય અથવા બગાડવા પર આવે, ત્યારે તે અત્યંત નિર્દય બની શકે છે. રાવણ મંદોદરીને કહે છે, "અત્યારે તું મારા પર કોઈ દયા રાખ્યા વગર મને વારંવાર સીતાને પાછી આપવાનું કહી રહી છે, જે મારા માટે અપમાનજનક છે."

સાર: આ પ્રસંગ એ દર્શાવે છે કે જ્યારે વ્યક્તિનો વિનાશકાળ નજીક હોય, ત્યારે તે પોતાના સ્વજનોની સારી શિખામણમાં પણ દોષ શોધતો હોય છે.