માણસની પરખ: રાજા અને ચતુર નોકરની બોધકથા

 માણસની પરખ: રાજા અને ચતુર નોકરની બોધકથા

એક રાજાના દરબારમાં એક અજાણ્યો વ્યક્તિ નોકરીની શોધમાં આવ્યો. રાજાએ તેની લાયકાત પૂછી. તે બોલ્યો—

"હું માણસ હોય કે પ્રાણી, તેનો ચહેરો અને આદતો જોઈને તેના વિશે બધું કહી શકું છું."

રાજા તેની વાતથી પ્રભાવિત થયો અને તેને પોતાના ખાસ ઘોડાઓના તબેલાનો મુખ્ય સંચાલક બનાવી દીધો.

ઘોડાની પરખ

થોડા દિવસો પછી રાજાએ પોતાના સૌથી મોંઘા અને પ્રિય ઘોડા વિશે તેનો અભિપ્રાય પૂછ્યો. તેણે કહ્યું—

"આ ઘોડો ખાનદાની (શુદ્ધ નસલનો) નથી."

રાજાને આ સાંભળીને આશ્ચર્ય થયું. તેણે જંગલમાંથી ઘોડાના જૂના રખેવાળને બોલાવ્યો. તેણે જણાવ્યું—

"ઘોડો તો ખાનદાની છે, પરંતુ તેના જન્મ સમયે જ તેની માતા મૃત્યુ પામી હતી. તેને ગાયનું દૂધ પીવડાવવામાં આવ્યું હતું અને તે ગાયોની સાથે જ ઉછર્યો છે."

રાજાએ નોકરને પૂછ્યું— "તને કેવી રીતે ખબર પડી કે આ ખાનદાની નથી?"

નોકર બોલ્યો— "જ્યારે તે ઘાસ ખાય છે ત્યારે ગાયોની જેમ માથું નીચું રાખીને ખાય છે, જ્યારે ખાનદાની ઘોડો ઘાસ મોઢામાં લઈને માથું ઊંચું કરીને ખાય છે."

રાજા તેની પરખ શક્તિથી ખૂબ પ્રસન્ન થયો. તેણે ઇનામ સ્વરૂપે તેના ઘરે અનાજ, ઘી, મરઘા અને ઈંડા મોકલાવ્યા અને તેને રાણીના મહેલમાં નિયુક્ત કર્યો.

રાણીની પરખ

થોડા દિવસો પછી રાજાએ તેને રાણી વિશે અભિપ્રાય પૂછ્યો. નોકરે કહ્યું—

"રાણીની રીતભાત તો શાહી છે, પરંતુ તેઓ જન્મથી રાણી નથી."

રાજાના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. તેણે તરત જ પોતાની સાસુને બોલાવી અને સત્ય જાણવા માંગ્યું.

સાસુએ કહ્યું— "સાચું એ છે કે તમારા લગ્ન નક્કી થયા તે પહેલાં જ અમારી દીકરીનો જન્મ થયો હતો, પરંતુ તે છ મહિનામાં જ મૃત્યુ પામી હતી. રાજઘરાના સાથે સંબંધ જાળવી રાખવા માટે અમે બીજા કોઈની બાળકીને પોતાની દીકરી બનાવીને ઉછેરી."

રાજાએ ફરી નોકરને પૂછ્યું— "તને આ વાતની ખબર કેવી રીતે પડી?"

નોકર બોલ્યો— "રાણી સાહેબાનું વર્તન નોકરો સાથે અત્યંત કઠોર છે. ખાનદાની વ્યક્તિના વ્યવહારમાં એક નમ્રતા અને શાલીનતા હોય છે, જે તેમનામાં દેખાતી નથી."

રાજા તેની સમજદારીથી વધુ પ્રભાવિત થયો. તેણે તેને વધુ ઇનામ આપ્યું—અનાજ, ઘેટાં-બકરાં—અને તેને પોતાના દરબારમાં સ્થાન આપ્યું.

રાજાની પરખ

થોડા સમય પછી રાજાએ ફરી તેને બોલાવ્યો અને પોતાના વિશે પૂછ્યું.

નોકર બોલ્યો— "જો જીવતદાનનું વચન આપો, તો જ કહીશ."

રાજાએ વચન આપ્યું.

નોકરે કહ્યું— "ન તો તમે રાજાના દીકરા છો અને ન તો તમારું આચરણ રાજાઓ જેવું છે."

રાજા ક્રોધિત તો થયો, પણ વચન આપી ચૂક્યો હતો. તે સીધો પોતાની માતા પાસે પહોંચ્યો.

માતાએ સાચું જણાવ્યું— "અમારે કોઈ સંતાન નહોતું. તું એક ભરવાડનો દીકરો છે, જેને અમે દત્તક લઈને ઉછેર્યો છે."

રાજાએ નોકરને ફરી બોલાવ્યો અને પૂછ્યું— "તને આ કેવી રીતે ખબર પડી?"

તેણે જવાબ આપ્યો— "જ્યારે રાજા ઇનામ આપે છે, ત્યારે હીરા, મોતી અને ઝવેરાત આપે છે. પરંતુ તમે અનાજ, ઘેટાં-બકરાં અને ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ આપો છો. આવો વ્યવહાર કોઈ રાજાનો નહીં, પણ એક ભરવાડના દીકરાનો જ હોઈ શકે."

નિષ્કર્ષ અને બોધ:

માણસ પાસે કેટલી ધન-દોલત, સુખ-સંપત્તિ, પદ અને શક્તિ છે—એ બધું બાહ્ય દેખાવ છે.

માણસની સાચી ઓળખ તેના વ્યવહાર અને તેની નિયત (દાનત) પરથી થાય છે.

માણસની આદતો બદલી શકાય છે, પરંતુ તેની મૂળ પ્રકૃતિ કે સંસ્કાર ક્યારેય બદલાતા નથી.