તુલસી ક્યારો

 

વાત છે ગુજરાતના એક નાનકડા ગામ 'મોરબી'ના છેવાડે આવેલા જૂના, પણ પ્રેમથી ભરેલા ફળિયાની. આ ફળિયામાં બે ઘર હતાં, જેની દીવાલો એકબીજા સાથે એવી જોડાયેલી હતી, જાણે એક જ છત નીચે રહેતાં હોય. એક ઘરમાં રહેતો હતો 'અર્જુન' અને બીજામાં 'માનસી'. અર્જુન અને માનસી બાળપણના મિત્રો. એમનો પ્રેમ પણ એમના ફળિયાના કૂવા જેટલો ઊંડો અને નિર્મળ હતો. બંનેનાં સપનાં એક જ હતાં. આ ગામમાં રહેવું, નાનકડો ધંધો કરવો અને મા-બાપની સેવા કરવી. ગામના પાદરે ઉભેલા એક જૂના પીપળા નીચે બેસીને એમણે આખી જિંદગી સાથે રહેવાના હજારો વચનો આપ્યાં હતાં. માનસી અર્જુનના કપડાં પર એવા સરસ ભરતકામ કરી આપતી કે જોનાર જોયા જ કરે. પણ અર્જુનનાં બાપા અચાનક બીમાર પડ્યાં, અને દવાખાનામાં લાખો રૂપિયાનું દેવું થઈ ગયું. અર્જુન માટે હવે ગામનું સપનું તૂટવા લાગ્યું. એણે મજબૂરીમાં એક કડવો નિર્ણય લીધો: પરદેશ જવું. એના એક મામા કેનેડામાં રહેતા હતા, એમણે અર્જુનને ત્યાં નોકરી અને સારો પગાર અપાવવાની વાત કરી. જ્યારે અર્જુને આ વાત માનસીને કરી, ત્યારે માનસી સાવ મૂંગી થઈ ગઈ. એણે માત્ર અર્જુનના હાથ પર પોતાનો હાથ મૂક્યો અને એની આંખમાં જોયું. એની આંખો કહી રહી હતી, તું મને છોડીને કેમ જાય છે? આપણું વચન તૂટશે? અર્જુન સમજી ગયો. એણે માનસીનો હાથ પકડીને કહ્યું, માનસી, તું મને ખોટો ન સમજ. હું જાઉં છું, પણ હંમેશા માટે નહીં. આ માત્ર બે વર્ષની વાત છે. હું દેવું ચૂકવીશ, થોડા પૈસા ભેગા કરીશ અને પછી પાછો આવીને તારી સાથે લગ્ન કરીશ. બે વર્ષ... એનાથી એક દિવસ પણ વધારે નહીં. હું રોજ તને પત્ર લખીશ. તું મારી રાહ જોજે. માનસીએ કોઈ શબ્દ ન ઉચ્ચાર્યો. એણે માત્ર હા પાડી. એ જાણતી હતી કે અર્જુનનું જવું એની મજબૂરી છે, પ્રેમનો અભાવ નહીં. વિદાયનો દિવસ આવ્યો. આખું ફળિયું ભેગું થયું હતું. અર્જુનની મા ગંગાબહેન પોતાના દીકરાને ભેટીને રડતાં હતાં. માનસી ખૂણામાં ઊભી હતી. અર્જુન જ્યારે માનસીની સામે આવ્યો, ત્યારે બંનેની આંખો મળી. અર્જુનની આંખમાં જવાબદારી હતી, અને માનસીની આંખમાં એક અસીમ પ્રતીક્ષા. અર્જુને માનસીને એક પણ શબ્દ કહ્યા વગર, એના હાથમાં પોતાનો એક નાનકડો ફોટો આપ્યો, જેની પાછળ લખ્યું હતું, બારણું બંધ રાખજે, હું પાછો આવીશ. તારો અર્જુન. અર્જુન ગયો. એ જ દિવસે માનસીના જીવનમાં એક ખાલીપો આવી ગયો. એણે અર્જુનના ઘરની સામે, બરાબર પોતાના દરવાજા પાસે એક તુલસીનો ક્યારો બનાવ્યો. એ તુલસીના છોડને રોજ પાણી પીવડાવતી, અને એને જોતી રહેતી. એને લાગતું કે જ્યાં સુધી એ તુલસીનો છોડ લીલોછમ છે, ત્યાં સુધી અર્જુનનું વચન જીવતું છે. અર્જુન કેનેડા પહોંચ્યો. શરૂઆતમાં એ રોજ માનસીને પત્રો લખતો, જેમાં માત્ર બે જ વાત હોય, એક હું તને બહુ પ્રેમ કરું છું અને હું જલ્દી પાછો આવીશ. માનસી એ પત્રોને પોતાની છાતી સરસા ચાંપીને રાત્રે સૂતી. બે વર્ષની પ્રતીક્ષા શરૂ થઈ ગઈ હતી. કેનેડાની ધરતી અર્જુન માટે સોનાની નહીં, પણ પથ્થરની લાગી. ત્યાંની ઠંડી અને એકલતાએ એને અંદરથી થીજાવી દીધો હતો. પરદેશની નોકરી એટલે સપનાં નહીં, પણ સખત મહેનત અને અનંત કલાકોની મજૂરી. અર્જુન રાત-દિવસ કામ કરતો. એનું શરીર થાકી જતું, પણ એનું મન માનસીના વચનને યાદ કરીને ફરી તાજગી પકડી લેતું. શરૂઆતમાં તો અર્જુન રોજ માનસીને પત્ર લખતો. પણ પછી કામનો ભાર એટલો વધતો ગયો કે પત્રો મોકલવાનું ઓછું થઈ ગયું. હવે વાતચીત આધુનિક માધ્યમ, એટલે કે વોટ્સએપ અને વીડિયો કૉલ પર થતી. પણ એમાં ગામડાની માટીની સુગંધ નહોતી. જ્યારે અર્જુન વીડિયો કૉલ કરે, ત્યારે કેનેડામાં રાત હોય અને મોરબીમાં સવાર. અર્જુન હંમેશા થાકેલો અને ઉદાસ દેખાતો. માનસીને એની આંખોમાં રહેલી પીડા દેખાતી, પણ અર્જુન હંમેશા હસીને કહેતો, માનસી, તું ચિંતા ન કર. ડૉલરની કમાણી સારી ચાલે છે. બે વર્ષ પૂરા થવામાં હવે થોડા જ મહિના બાકી છે. માનસી ગામમાં રહીને અર્જુનના વચનને રોજ જીવતી હતી. એણે પોતાના ઘરના બારણા પાસે તુલસીનો ક્યારો તો બનાવ્યો હતો, પણ એની બાજુમાં એણે એક કૅલેન્ડર લગાવ્યું હતું. એ રોજ સાંજે લાલ પેનથી એક દિવસ ઓછો થયો હોય એમ એના પર ગોળ સર્કલ કરતી. એના માટે એ સર્કલ માત્ર દિવસોની સંખ્યા નહોતી, પણ અર્જુન પાછો ફરવાની ગણતરી હતી. મોરબીના લોકો માનસીને જોઈને દયા ખાતા. ગામના યુવાનો એને ઘણીવાર સવાલ કરતા, માનસી, અર્જુન હવે પાછો નહીં આવે. પરદેશની કમાણી કોણ છોડે? તું તારી જિંદગી કેમ બરબાદ કરે છે? પણ માનસી કોઈને જવાબ નહોતી આપતી. એ માત્ર પોતાના તુલસીના ક્યારા સામે જોતી અને એના પર રહેલા ભરતકામવાળી ઓઢણીનો છેડો સહેજ ખેંચતી. એ ઓઢણી અર્જુનને વિદાય આપતી વખતે પહેરી હતી, અને એના પર અર્જુન અને માનસીના નામની આછી ભાત હતી. માનસીને વિશ્વાસ હતો કે અર્જુનનું વચન પત્થરની લકીર છે, એ તૂટશે નહીં. આ બાજુ, કેનેડામાં અર્જુન ડૉલર તો કમાતો હતો, પણ એની તબિયત બગડવા લાગી હતી. સતત ઓવરટાઇમ અને ખરાબ હવામાનને કારણે એને છાતીમાં દુખાવો રહેવા લાગ્યો. એણે આ વાત માનસીને નહોતી કરી. એને ડર હતો કે માનસી ચિંતા કરશે અને પરત આવવા માટે દબાણ કરશે. એક દિવસ, અર્જુને ખુશખુશાલ મેસેજ કર્યો, માનસી, હવે માત્ર ૨૫ દિવસ બાકી છે, મારું વીઝાનું કામ પૂરું થઈ ગયું છે. હું મારી બધી કમાણી લઈને આવું છું. આપણે મોટું ઘર બનાવીશું અને તારી ભરતકામની દુકાન પણ ખોલીશું. માનસીની આંખમાંથી ખુશીના આંસુ નીકળી પડ્યા. એણે તરત કૅલેન્ડર પર ૨૫ દિવસના સર્કલ પર લાલ પેનથી છેલ્લો રાઉન્ડ કર્યો. આખા ફળિયામાં એણે આ વાત જણાવી. અર્જુનની મા ગંગાબહેન પણ રાજીનાં રેડ થઈ ગયાં. માનસીએ તરત જ અર્જુનનો મનપસંદ શીરો બનાવવાની તૈયારી કરી. પરંતુ, વીસ દિવસ પછી અર્જુનનો ફોન ન આવ્યો, ન આવ્યો કોઈ મેસેજ. માનસી ચિંતામાં પડી ગઈ. એણે અર્જુનના કેનેડાવાળા મામાને ફોન કર્યો. ફોન ઊપડ્યો, પણ સામેથી જે જવાબ આવ્યો, એણે માનસીની આખી દુનિયા પળવારમાં હલાવી દીધી. માનસીએ જ્યારે ધ્રૂજતા હાથે અર્જુનના મામાને કેનેડા ફોન કર્યો, ત્યારે સામેથી અર્જુનના મામાનો ભારે અવાજ આવ્યો. માનસીએ પૂછ્યું, મામા, અર્જુન ક્યાં છે? કેમ ફોન નથી કરતો? એને પાંચ જ દિવસમાં આવવાનું છે ને? મામા એકદમ શાંત થઈ ગયા. બેટા માનસી, તું શાંતિ રાખ. હું તને શું કહું? મારાથી બોલાતું નથી. માનસીના હૃદયમાં ફાળ પડી ગયો. એના મોંમાંથી ચીસ નીકળી ગઈ, શું થયું છે અર્જુનને? બોલો, મામા. અર્જુનના મામાએ આખરે હિંમત કરીને વાત કહી, અર્જુન... એ હવે આ દુનિયામાં નથી રહ્યો, બેટા. એને દસ દિવસ પહેલાં, નોકરી પર જતાં હૃદયનો જોરદાર હુમલો આવ્યો હતો. એને હોસ્પિટલ લઈ ગયા, પણ એ બચી ન શક્યો. એણે ઘણાં કલાકો ઓવરટાઇમ કર્યો હતો, એના શરીર પર ખુબ જ ભાર હતો. માનસીના કાનમાં મામાનો અવાજ જાણે વીજળીના કડાકા જેવો પડ્યો. એ જમીન પર પડી ગઈ. એણે પોતાના મોં પર હાથ મૂકી દીધો, પણ અવાજ ન નીકળ્યો. એણે કૅલેન્ડર તરફ જોયું, જ્યાં માત્ર પાંચ દિવસ બાકી હતા. મામાએ આગળ કહ્યું, અર્જુનનું શરીર અહીંથી મોકલવાની વ્યવસ્થા ચાલે છે. પણ તને એક વાત કહેવી છે... અર્જુન જ્યારે હોશમાં આવ્યો, ત્યારે એણે છેલ્લી વાત તારા માટે જ કરી હતી. એણે મને એક વીડિયો બનાવીને આપ્યો હતો, જે તને આપવા કહ્યું હતું. મામાએ તરત જ માનસીના વોટ્સએપ પર એક નાનકડો વીડિયો મોકલ્યો. માનસીના હાથ ધ્રૂજતા હતા, પણ એણે વીડિયો ખોલ્યો. વીડિયોમાં અર્જુન હોસ્પિટલના બેડ પર સૂતો હતો. એના ચહેરા પર પીડા હતી, પણ આંખોમાં માનસી માટેનો અનહદ પ્રેમ હતો. અર્જુને ધીમા અવાજે કહ્યું, માનસી... જો, હું પાછો ન આવી શકું, તો મને માફ કરજે. આ દેવું... મેં ચૂકવી દીધું, પણ મારું શરીર થાકી ગયું. હું વચન પાળવા માગતો હતો, પણ પરદેશની નોકરીએ મને આટલો સમય પણ ન આપ્યો. તું અહીં બહુ દુઃખી થઈ, પણ હું તને ક્યારેય ન ભૂલ્યો. મારા ફોટા પાછળ લખેલું વચન, બારણું બંધ રાખજે, હું પાછો આવીશ, એ વચન મેં તોડ્યું નથી, માનસી. મેં મારા મૃત્યુ પછી પણ તારા ઘરે આવવા માટે ટિકિટ બુક કરાવી છે. હવે તું તારું બારણું ખોલી શકે છે. તું ખુશ રહેજે, માનસી. અને હા, તે મારા ઘરની સામે જે તુલસીનો ક્યારો મૂક્યો છે ને, એને રોજ પાણી આપજે. એ તુલસી જીવશે, ત્યાં સુધી મારો પ્રેમ જીવશે. હંમેશા તારો અર્જુન. વીડિયો પૂરો થયો. માનસી ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડવા લાગી. એણે પોતાના કૅલેન્ડર પર લગાવેલું લાલ સર્કલ ફાડી નાખ્યું. એને લાગ્યું કે વીડિયો કૉલ પરનો અવાજ જ સાચો હતો, પત્રમાં લખેલી વાતો ખોટી હતી. પરદેશની નોકરીએ માત્ર એનો પ્રેમી જ નહીં, પણ એમનું આખું ભવિષ્ય છીનવી લીધું હતું. આખા ફળિયામાં આ વાતની જાણ થઈ ગઈ. અર્જુનની મા ગંગાબહેન તો પથારીવશ થઈ ગયાં. માનસી હવે માત્ર એક પ્રતીક્ષામાં નહોતી, એ તો જીવનભરની એકલતામાં ઘેરાઈ ગઈ હતી. એણે અર્જુનના ફોટાને છાતી સરસો ચાંપ્યો અને એના બારણા તરફ જોયું. હવે એનું બારણું ક્યારેય બંધ થવાનું નહોતું, કારણ કે એને ખબર હતી કે અર્જુનનું શબ ગમે ત્યારે અહીં આવવાનું હતું. વચન આપ્યાને બરાબર બે વર્ષ પૂરા થયા, એના બીજા જ દિવસે અર્જુનનું પાર્થિવ શરીર કેનેડાથી મોરબી આવ્યું. અર્જુન બરાબર એ જ દિવસે પાછો ફર્યો, જે દિવસે એણે માનસીને વચન આપ્યું હતું, પણ જીવતો નહીં. આખા ફળિયામાં શોકનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું. માનસી પથ્થરની મૂર્તિની જેમ અર્જુનના નિષ્પ્રાણ દેહ પાસે બેસી રહી. એણે પોતાની આંખમાંથી એક પણ આંસુ ન પાડ્યું, પણ એનું મન અંદરથી ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી રહ્યું હતું.

જ્યારે અર્જુનની અંતિમ યાત્રા નીકળી, ત્યારે માનસીએ પોતાના હાથમાં એની ભરતકામવાળી ઓઢણી પકડી રાખી હતી, જેના પર અર્જુન અને એનું નામ વણેલું હતું. માનસીએ એ ઓઢણી અર્જુનના દેહ પર મૂકી અને ધીમા અવાજે કહ્યું, આ રહી આપણી પ્રીતની ઓઢણી, અર્જુન. હવે તું આને લઈને જા. તેં વચન નથી તોડ્યુ, તું પાછો આવ્યો છે. હવે હું તારી આજીવન પ્રતીક્ષા કરીશ. અર્જુનની અંતિમ ક્રિયાઓ પૂરી થઈ ગઈ. ગામના લોકો ધીમે ધીમે છૂટા પડ્યા. અર્જુનની મા ગંગાબહેનનું રુદન અટકતું નહોતું. પણ માનસી એકદમ શાંત હતી. બીજા જ દિવસે સવારે, માનસીએ પોતાના ઘરે અર્જુનનો ફોટો મૂક્યો. એણે પોતાના જીવનમાં કોઈ ફેરફાર ન કર્યો. એણે અર્જુનના વચનને પોતાની જિંદગીનું ધ્યેય બનાવી લીધું. પડોશીની પ્રતીક્ષા પૂરી નહોતી થઈ, પણ હવે એણે સ્વરૂપ બદલ્યું હતું. માનસી હવે અર્જુનના ઘરની સંભાળ લેતી. એ રોજ સવારે અર્જુનના ઘરનો કચરો કાઢતી, ગંગાબહેનની સેવા કરતી અને અર્જુને કહ્યું હતું એમ, પોતાના ઘરના બારણા પાસે રહેલા તુલસીના ક્યારાને પાણી આપતી. માનસીએ ક્યારેય લગ્ન ન કર્યા. ગામના લોકોએ એને ઘણાં સમજાવ્યા, પણ માનસીએ હંમેશા ના પાડી દીધી. એ કહેતી, હું અર્જુનની છું, અને મારી પ્રતીક્ષા માત્ર બે વર્ષની નહોતી, પણ આખી જિંદગીની હતી.