1 મનોવિજ્ઞાનનો વિકાસ

મનોવિજ્ઞાન માટે સૌપ્રથમ અંગ્રેજી give Psychology એ રુડોલ્ફે આપ્યો હતો.

. Psychology મૂળ ગ્રીક ભાષાના Psyche (સાયકી) અને Logos (લોગોસ) શબ્દોનો બનેલો છે..

• આત્માનું સ્વરૂપ અસ્પષ્ટ હોવાથી તે ખ્યાલનો અસ્વીકાર થયો.
• મનના વિજ્ઞાનના મત મુજબ મગજના જુદા જુદા ભાગોમાં જુદી જુદી માનસિક શક્તિઓ ગોઠવાયેલી છે.
• મનોવિજ્ઞાનને મનનું વિજ્ઞાન એમ કહેનાર પોમ્પોનોજી હતા.
• આ જ સમય દરમિયાન વેમ્બર, ફેકનર, મ્યુલર, ડેલ્ફોલ્ટઝ વગેરે વિજ્ઞાનીઓએ વર્તનના ભૌતિક અને શારીરિક આધાર પર ભાર મૂક્યો તથા મગજની વિવિધ શક્તિઓનાં આદદવ્ય આદદવ્ય કેન્દ્રોની માન્યતા નકારી કાઢી.
• આથી, મનોવિજ્ઞાન એ મનનું વિજ્ઞાન છે એ વ્યાખ્યાનો પણ અસ્વીકાર થયો.

1. 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિલ્હેમ વુન્ટ દ્વારા મનોવિજ્ઞાનને ચેતનાનું વિજ્ઞજ્ઞાન' છે એમ કહેવામાં આવ્યું.
2. વિલ્હેમ વુન્ટને મનોવિજ્ઞાનના પિતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
3. રીતનાના અભ્યાસમાં પ્રાણીઓ શિશુઓ અને અસાધારણ બવ્યક્તિઓનો અભ્યાસ શક્ય ન બનતા મનોવિજ્ઞાનનું ક્ષેત્ર સીમિત થઈ ગયું.
4. અમેરિકામાં જે.બી.વોટ્સને મનોવિજ્ઞાનને 'વાર્તનિક વિજ્ઞાન' તરીકે ઓળખાવ્યું.
5. ચેતનાના અભ્યાસ માટે વુન્ટે દર્શાવેલી આંતરનિરીક્ષણ પદ્ધતિના સ્થાને વોટ્સને વર્તનના આભ્યાસ માટે બાહ્ય નિરીક્ષણ પદ્ધત્તિ ઉપર ભાર મુકયો અને માત્ર વર્તનને જ મનોવિજ્ઞાનના વિષયવસ્તુ તરીકે સ્વીકાર્યું.
6. આપણી જોઈ શકીએ છીએ કે, માનવી જાગૃત કોય કે સૂતી હોય, કામ કરતો હોય કે શાંતિથી બેઠો હોય. સમુદ્રના તળિયે હોય કે અવકાણમાં ડૉચ, દરેક પરિસ્થિતિમાં પ્રત્યાક્ષ જોઈ શકીએ અથવા ન જોઈ શકીએ તેવું કશુંક તે કરતો રહે છે. આ તેનું બાડા અથવા આંતરિક વર્તન છે.
7. મનોવિજ્ઞાન માનવીના આવા બાડા, આંતરિક, શારીરિક, માનસિક, વર્તનનો અભ્યાસ કરનારું વિજ્ઞાન છે.

મનોવિજ્ઞાનની વ્યાખ્યા અને સમજૂતી:

મનોવિજ્ઞાન અભ્યાસ દરમિયાન પ્રયોગશાળામાં અને કુદરતી વાતાવરણમાં વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી જ્ઞાન મેળવે છે.

- ઈ.સ. 1879માં જર્મનીના લિઝિંગ શહેરમાં વિલ્હેમ વુન્ટે મનોવિજ્ઞાનની પ્રથમ પ્રયોગશાળા સ્થાપી.

ભારતમાં મનોવિજ્ઞાનની સૌપ્રથ પ્રયોગશાળા 1905માં બોજેન્દ્રનાથ શીલે કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાં સ્થાપી હતી.

ગુજરાતમાં 1935માં વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણ અને મનોવિજ્ઞાનનો સ્વતંત્ર વિભાગ શરૂ થયો.

સંપ્રદાય	મુખ્ય માન્યતા અને પદ્ધતિ	મુખ્ય મનોવૈજ્ઞાનિક
રચનાવાદ (Structuralism)	ચેતનાના ઘટકો (સંવેદન, પ્રતિમા, લાગણી) નો અભ્યાસ. પદ્ધતિ: આંતરનિરીક્ષણ.	વિલ્હેમ વુન્ટ (જર્મની)
કાર્યવાદ (Functionalism)	મન કે ચેતના શું છે તેના કરતા તે શું કાર્ય કરે છે અને વાતાવરણ સાથે કેવી રીતે અનુકૂલન સાધે છે તેનો અભ્યાસ.	વિલિયમ જેમ્સ (અમેરિકા)
વર્તનવાદ (Behaviorism)	માત્ર જોઈ શકાય તેવા પ્રગટ વર્તનનો અભ્યાસ. વ્યક્તિલક્ષી અનુભવોને બદલે વસ્તુલક્ષી નિરીક્ષણ પર ભાર.	જે. બી. વોટ્સન (અમેરિકા)
સમષ્ટિવાદ (Gestaltism)	અનુભવ કે પ્રત્યક્ષીકરણ ટુકડાઓમાં નહીં પણ સમગ્રતામાં (Whole) થાય છે. "સમગ્ર એ તેના ભાગોના સરવાળા કરતા કંઈક વિશેષ છે."	મેક્સ વર્ધીમર, કોહલર અને કોફકા
મનોવિશ્લેષણવાદ (Psychoanalysis)	અચેતન મન (Unconscious mind) અને બાળપણના અનુભવો પર ભાર. પદ્ધતિ: સ્વપ્ન વિશ્લેષણ, મુક્ત સાહચર્ય.	સિગ્મંડ ફ્રોઈડ (ઓસ્ટ્રિયા)

મનોવિજ્ઞાનના મુખ્ય સંપ્રદાયો (Schools of Psychology)

1. રચનાવાદ (Structuralism)

• પ્રણેતા: વિલ્હેમ વુન્ટ (મનોવિજ્ઞાનના પિતા) અને તેમના શિષ્ય એડવર્ડ બી. ટિશનર.

• મુખ્ય વિચાર: મનુષ્યના મન અને ચેતનાના ઘટકોને સમજવા.

• પદ્ધતિ: આંતર-નિરીક્ષણ (Introspection). જેમાં વ્યક્તિએ પોતાના આંતરિક અનુભવોનું જાતે જ વર્ણન કરવાનું હોય છે.

• અભ્યાસ ઘટકો: સંવેદન (Sensation), પ્રતિમા (Images), અને લાગણી (Feelings).

2. કાર્યવાદ (Functionalism)

• પ્રણેતા: વિલિયમ જેમ્સ (આધુનિક મનોવિજ્ઞાનના પિતા) અને જ્હોન ડયૂઈ.

• મુખ્ય વિચાર: મન 'શું છે' તેના કરતા મન 'કેવી રીતે કાર્ય કરે છે' અને તે વાતાવરણ સાથે કેવી રીતે અનુકૂલન સાધે છે તેના પર ભાર.

• નોંધ: વિલિયમ જેમ્સે તેમનું પ્રખ્યાત પુસ્તક 'Principles of Psychology' લખ્યું હતું.

3. વર્તનવાદ (Behaviorism)

• પ્રણેતા: જે. બી. વોટ્સન.

• મુખ્ય વિચાર: મનોવિજ્ઞાન એ માત્ર વર્તનનું વિજ્ઞાન હોવું જોઈએ, જેનું બાહ્ય નિરીક્ષણ થઈ શકે.

• ચાવીરૂપ સિદ્ધાંત: માનવીના વિકાસમાં વાતાવરણનો ફાળો સર્વોપરી છે. વોટ્સનનું વિધાન ખૂબ જાણીતું છે: "તમે મને એક ડઝન તંદુરસ્ત બાળકો આપો... હું તેમને ગમે તે (ડોક્ટર, ચોર) બનાવી શકું છું."

4. સમષ્ટિવાદ / ગેસ્ટાલ્ટવાદ (Gestalt Psychology)

• પ્રણેતા: મેક્સ વર્ધીમર, કોહલર અને કોફકા.

• મુખ્ય વિચાર: "સમષ્ટિ એ તેના ભાગોના સરવાળા કરતા કંઈક વિશેષ છે." એટલે કે, આપણે વસ્તુને છૂટી-છવાઈ જોવાને બદલે એક 'પૂર્ણ' આકૃતિ તરીકે જોઈએ છીએ.

• મુખ્ય શબ્દ: 'ગેસ્ટાલ્ટ' (Gestalt) એક જર્મન શબ્દ છે જેનો અર્થ 'સમગ્રતા' થાય છે.

5. મનોવિશ્લેષણવાદ (Psychoanalysis)

• પ્રણેતા: સિગ્મન્ડ ફ્રોઈડ.

• મુખ્ય વિચાર: માનવીના વર્તનમાં 'અચેતન મન' (Unconscious Mind) ની ભૂમિકા મહત્વની છે.

• નોંધ: ફ્રોઈડે મનની સરખામણી 'બરફના ડુંગર' (Iceberg) સાથે કરી હતી, જેનો મોટો ભાગ પાણીની અંદર (અચેતન) હોય છે.

સંપ્રદાય	મુખ્ય વ્યક્તિ	પદ્ધતિ / કેન્દ્રબિંદુ
રચનાવાદ	વિલ્હેમ વુન્ટ	આંતર નિરીક્ષણ
કાર્યવાદ	વિલિયમ જેમ્સ	મનનું કાર્ય
વર્તનવાદ	જે. બી. વોટ્સન	બાહ્ય વર્તન / વાતાવરણ
સમષ્ટિવાદ	વર્ધીમર, કોહલર	સમગ્રતાનો ખ્યાલ
મનોવિશ્લેષણ	સિગ્મન્ડ ફ્રોઈડ	અચેતન મન

મનોવિજ્ઞાનના ધ્યેયો (Goals of Psychology)

કોઈપણ વિજ્ઞાનની જેમ મનોવિજ્ઞાનના પણ ચોક્કસ ધ્યેયો છે:

1. વર્ણન (Description): મનોવિજ્ઞાનનું પ્રથમ ધ્યેય માનવીના વર્તનનું વર્ણન કરવાનું છે. એટલે કે વ્યક્તિ કેવું વર્તન કરે છે તે જોવું.

2. સ્પષ્ટીકરણ (Explanation): વર્તન પાછળના કારણો શોધવા. વ્યક્તિ આવું વર્તન 'કેમ' કરે છે તેની સમજૂતી આપવી.

3. આગાહી (Prediction): વર્તનના વર્ણન અને સ્પષ્ટીકરણના આધારે ભવિષ્યમાં વ્યક્તિ કેવું વર્તન કરશે તેની પૂર્વધારણા કરવી.

4. નિયંત્રણ (Control): સ્થાપિત થયેલા નિયમોના આધારે વર્તનમાં ઈચ્છિત ફેરફાર કરવો અથવા નુકસાનકારક વર્તનને રોકવું.

   • તમારી નોંધ મુજબ: અભિરુચિ એ મનોવિજ્ઞાનનું ધ્યેય નથી, તે એક વ્યક્તિગત ઘટક છે.

---

મનોવિજ્ઞાનના લક્ષણો / વિજ્ઞાન તરીકેના લક્ષણો

મનોવિજ્ઞાન જ્યારે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અભ્યાસ કરે છે, ત્યારે તેમાં નીચેના લક્ષણો જોવા મળે છે:

1. પુનરાવર્તન (Replicability): એકવાર કરેલા પ્રયોગના પરિણામોની ચકાસણી કરવા માટે તે પ્રયોગ ફરીથી કરી શકાય તે જરૂરી છે.

2. પરિવર્તન (Variation): પરિસ્થિતિ બદલાતા વર્તનમાં પણ ફેરફાર જોવા મળે છે.

3. નિયંત્રણ (Control): પ્રયોગ દરમિયાન જે બાબતનો અભ્યાસ કરવાનો હોય તે સિવાયના અન્ય પરિબળોને અટકાવવા. તમે સાચું કહ્યું કે, નિયંત્રણ એ મનોવિજ્ઞાનનું સૌથી અગત્યનું લક્ષણ છે.

4. વસ્તુલક્ષિતા / વસ્તુલક્ષીતા (Objectivity): સંશોધક પોતાની અંગત માન્યતા કે પૂર્વગ્રહ રાખ્યા વગર જેવું છે તેવું જ નિરીક્ષણ કરે (સમાનતા).

મનોવિજ્ઞાનના અભિગમો

1. જૈવ અભિગમ - વેબર અને ફેકનર, હેલ્મડાટ્ઝ (ઉદ્દીપક પ્રતિક્રિયા અભિગમ)

2. વાર્તનિક અભિગમ - વોટ્સન

3. બોધાત્મક (1) બોધાત્મક ઉપચાર - એરોન બેક (2) બોધાત્મક વિકાસ - જીન પિયાજે

4. માનવવાદી અભિગમ - અબ્રાહમ મેસ્લો (જરૂરિયાત - પ્રેરણા)

5. મનોગત્યાત્મક અભિગમ - ફ્રોઈડ

6. સામાજિક-સાંસ્કૃતિક અભિગમ - વાયગોમ્સ્કી

1. જૈવ અભિગમ (Biological Approach)

આ અભિગમ માને છે કે આપણું વર્તન આપણા શરીરની રચના પર આધારિત છે.

• સરળ સમજ: જેમ ગાડી કેવી ચાલશે તેનો આધાર તેના એન્જિન અને સ્પેરપાર્ટ્સ પર છે, તેમ માણસ કેવું વર્તન કરશે તેનો આધાર તેના જનીનો (Genes), મગજની રચના, અને લોહીમાં ભળતા અંતઃસ્ત્રાવો (Hormones) પર છે.

• મર્યાદા: આ અભિગમ માત્ર શરીરને જુએ છે, પણ માણસ જે સમાજમાં રહે છે અને તેના જે અનુભવો છે, તેને ધ્યાનમાં લેતો નથી.

2. વાર્તનિક અભિગમ (Behavioral Approach)

આ અભિગમ કહે છે કે મનુષ્યની અંદર શું ચાલે છે તે જોવાની જરૂર નથી, માત્ર તેના બહાર દેખાતા વર્તનને જ જુઓ.

• સરળ સમજ: વોટ્સન નામના મનોવૈજ્ઞાનિકે કહ્યું કે માણસને કોઈ 'ઉદ્દીપક' (Stimulus) આપો એટલે તે 'પ્રતિક્રિયા' (Response) આપશે. જેમ કે, ગરમ તપેલીને અડકતા જ હાથ ખેંચી લેવો. આ અભિગમ મુજબ વાણી, હાવભાવ અને હલનચલન એ જ સાચું મનોવિજ્ઞાન છે.

3. બોધાત્મક અભિગમ (Cognitive Approach)

આ અભિગમ માણસને એક 'કમ્પ્યુટર' જેવો માને છે.

• સરળ સમજ: આપણે બહારની દુનિયામાંથી માહિતી મેળવીએ છીએ (Input), આપણું મગજ તેના પર વિચાર કરે છે અને તેનું અર્થઘટન કરે છે (Processing), અને પછી આપણે તે મુજબ વર્તન કરીએ છીએ (Output). આ અભિગમ વિચારવાની શક્તિ, યાદશક્તિ અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર ભાર મૂકે છે.

4. મનોગત્યાત્મક અભિગમ (Psychodynamic Approach)

આ અભિગમ સિગ્મંડ ફ્રોઈડે આપ્યો હતો. તે માને છે કે આપણું વર્તન આપણા 'અચેતન મન' (જે આપણને ખબર નથી હોતી તેવું મન) દ્વારા નક્કી થાય છે.

• સરળ સમજ: ફ્રોઈડે વ્યક્તિત્વના ત્રણ ભાગ પાડ્યા:

  1. ઈડ (Id): જે જિદ્દી બાળક જેવું છે, તેને બસ પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી કરવી છે (શેતાન જેવું).

  2. ઈગો (Ego): જે વાસ્તવિકતા સમજે છે અને ઈડ તથા સુપર ઈગો વચ્ચે બેલેન્સ રાખે છે.

  3. સુપર ઈગો (Super Ego): જે સંસ્કાર અને નૈતિકતાની વાત કરે છે (આત્મા જેવું).

5. માનવવાદી અભિગમ (Humanistic Approach)

આ અભિગમ સૌથી વધુ હકારાત્મક (Positive) છે.

• સરળ સમજ: તે કહે છે કે માણસ કોઈ મશીન કે પ્રાણી નથી, પણ તે પોતાની ઈચ્છાથી જીવનારો સ્વતંત્ર જીવ છે. દરેક માણસમાં કંઈક સારું કરવાની અને આગળ વધવાની શક્તિ હોય છે. અબ્રાહમ મેસ્લો અને કાર્લ રોજર્સ માને છે કે માણસ પોતે કેવું વર્તન કરવું તે નક્કી કરવા માટે સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર છે.

6. સામાજિક-સાંસ્કૃતિક અભિગમ (Socio-cultural Approach)

આ અભિગમ મુજબ માણસ જેવો છે, તે તેના સમાજ અને સંસ્કૃતિને લીધે છે.

• સરળ સમજ: તમે જે વાતાવરણમાં ઉછર્યા હોવ, તમારી આજુબાજુના લોકો કેવા છે, તમારા સમાજના નિયમો કેવા છે – આ બધી બાબતો તમારા વર્તનને ઘડે છે. જો વાતાવરણ સારું હોય તો વર્તન સારું, અને જો વાતાવરણ ખરાબ હોય તો વર્તન ખરાબ હોઈ શકે છે.

મનોવૈજ્ઞાનિકનું નામ	સમયગાળો	મુખ્ય પ્રદાન / ક્ષેત્ર
પ્લેટો	ઈ.સ.પૂર્વે 427-347	તત્ત્વજ્ઞાન (આઈડિયલ સ્ટેટ, રિપબ્લિક પુસ્તક)
એરિસ્ટોટલ	ઈ.સ.પૂર્વે 384-322	તત્ત્વજ્ઞાન: સાહચર્યના સિદ્ધાંતો
મ્યુલર	ઈ.સ. 1801-1858	મનોભૌતિકશાસ્ત્ર (Psychophysics)
અર્નસ્ટ વેબર	ઈ.સ. 1795-1878	મન અને શરીરના સંબંધો પર પ્રાયોગિક કાર્ય
ગુસ્તાવ ફેકનર	ઈ.સ. 1801-1887	મનોભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો (ફેકનરનો નિયમ)
હેલ્મહોલ્ટ્ઝ	ઈ.સ. 1821-1894	દ્રષ્ટિ અને શ્રવણના શારીરિક પાયા
વૉલ્ટર કેનન	ઈ.સ. 1871-1945	આવેગ અને શારીરિક પ્રતિક્રિયાઓ (Fight or Flight)
વિલ્હેમ વુન્ટ	ઈ.સ. 1879	મનોવિજ્ઞાનની પ્રથમ પ્રયોગશાળાની સ્થાપના (લિપ્ઝિગ)
એડવર્ડ ટિચનર	ઈ.સ. 1867-1927	સંરચનાવાદ (Structuralism)
વિલિયમ જેમ્સ	ઈ.સ. 1842-1910	કાર્યવાદ (Functionalism)
જે. બી. વોટ્સન	ઈ.સ. 1878-1958	વર્તનવાદ (Behaviorism)
સિગ્મંડ ફ્રોઈડ	ઈ.સ. 1856-1939	મનોવિશ્લેષણવાદ (Psychoanalysis)
આલ્ફ્રેડ એડલર	ઈ.સ. 1870-1937	વ્યક્તિગત મનોવિજ્ઞાન (Individual Psychology)
કાર્લ જુન્ગ	ઈ.સ. 1875-1961	વિશ્લેષણાત્મક મનોવિજ્ઞાન (Analytical Psychology)
આઈ. પી. પાવલોવ	ઈ.સ. 1849-1936	શાસ્ત્રીય અભિસંધાન (Classical Conditioning)
બી. એફ. સ્કીનર	ઈ.સ. 1904-1990	કારક અભિસંધાન (Operant Conditioning)
એબિંગ હોસ	ઈ.સ. 1850-1909	સ્મૃતિ (Memory) અને વિસ્મૃતિ પરના પ્રયોગો

🌍 આધુનિક મનોવિજ્ઞાનનો વૈશ્વિક વિકાસ

• 1873: વિલિયમ જેમ્સે મનોવિજ્ઞાનનો સૌપ્રથમ અભ્યાસ શરૂ કર્યો.

• 1878: અમેરિકામાં મનોવિજ્ઞાન વિષયમાં સૌપ્રથમ Ph.D. ની પદવી એનાયત કરવામાં આવી.

• 1879: વિલ્હેમ વુન્ટ દ્વારા જર્મનીની લિપ્ઝિગ (Leipzig) યુનિવર્સિટીમાં વિશ્વની સૌપ્રથમ મનોવિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા સ્થાપવામાં આવી.

• 1883: અમેરિકાની સૌપ્રથમ મનોવિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા 'જોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી' માં શરૂ થઈ.

• 1885: એબિંગહોસે 'સ્મૃતિ' (Memory) વિષય પર પોતાનું સંશોધન પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું.

• 1886: જોન ડ્યૂઈએ અમેરિકામાં મનોવિજ્ઞાનનું પ્રથમ પાઠ્યપુસ્તક બહાર પાડ્યું.

• 1890: વિલિયમ જેમ્સે મનોવિજ્ઞાનના પાયાના સિદ્ધાંતો સમજાવતું પુસ્તક 'Principles of Psychology' પ્રગટ કર્યું.

• 1900: સિગમંડ ફ્રોઈડે 'સ્વપ્ન અર્થઘટન' (The Interpretation of Dreams) પુસ્તક દ્વારા મનોવિશ્લેષણવાદની રજૂઆત કરી.

• 1912: મેક્સ વર્ધાઈમરે (Max Wertheimer) સમષ્ટિવાદી (Gestalt) અભિગમ આપ્યો.

• 1913: જે.બી. વોટ્સને વર્તનવાદ (Behaviorism) ની રજૂઆત કરી.

• 1957: હર્બર્ટ સિમોનને મનોવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે પ્રથમ નોબેલ પારિતોષિક એનાયત થયું.

---

🇮🇳 ભારતમાં મનોવિજ્ઞાનનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ

• 1905: બ્રજેન્દ્રનાથ સીલ દ્વારા કોલકાતા યુનિવર્સિટીમાં મનોવિજ્ઞાનની પ્રથમ પ્રયોગશાળાની સ્થાપના થઈ.

• 1916: કોલકાતા યુનિવર્સિટીમાં ભારતનો સૌપ્રથમ મનોવિજ્ઞાન વિભાગ શરૂ થયો, જેના પ્રથમ અધ્યક્ષ ડૉ. એન. એન. સેનગુપ્તા હતા.

• 1922: મનોવિજ્ઞાન વિષયને 'ભારતીય વિજ્ઞાન પરિષદ' (Indian Science Congress) માં સ્થાન મળ્યું.

• 1924: 'ઇન્ડિયન સાયકોલોજીકલ એસોસિએશન' (ભારતીય મનોવિજ્ઞાન મંડળ) ની સ્થાપના થઈ.

• 1928: ડૉ. એન. એન. સેનગુપ્તા અને રાધાકમલ મુખરજીએ 'સામાજિક મનોવિજ્ઞાન' પર ભારતનું પ્રથમ પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું.

• 1945: ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રે (Defence) મનોવિજ્ઞાન શાખાની સ્થાપના થઈ.

• 1954: બેંગલુરુમાં NIMHANS (નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ ન્યુરો સાયન્સ) ની સ્થાપના થઈ.

• 1989: ભારતમાં 'નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયકોલોજી' (NAOP) ની સ્થાપના થઈ.

• 1997: હરિયાણાના ગુડગાંવમાં 'નેશનલ બ્રેઈન રિસર્ચ સેન્ટર' (NBRC) સ્થપાયું.

---

🦁 ગુજરાતમાં મનોવિજ્ઞાનનો વિકાસ

• 1903: મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે વડોદરામાં માનસિક રોગોની હોસ્પિટલ શરૂ કરાવી.

• 1912: અમદાવાદમાં 1863 થી કાર્યરત 'મેન્ટલ એસાઈલમ' ને બ્રિટિશ કાઉન્સિલે 'મેન્ટલ હોસ્પિટલ' નો દરજ્જો આપ્યો. (1992 માં તેનું નામ બદલી 'માનસિક સ્વાસ્થ્યની હોસ્પિટલ' કરાયું).

• 1935: વડોદરાની એમ.એસ. યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણ અને મનોવિજ્ઞાનનો સ્વતંત્ર વિભાગ શરૂ થયો.

• 1951: અમદાવાદમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને મનોદુર્બળ બાળકો માટે 'બી. એમ. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' ની સ્થાપના થઈ.

• 1952: નવસારીની ગાર્ડી કોલેજમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટી સંલગ્ન મનોવિજ્ઞાનનું અનુસ્નાતક (PG) કેન્દ્ર શરૂ થયું.

• 1954: અમદાવાદમાં ગુજરાત યુનિવર્સિટી ખાતે મનોવિજ્ઞાન વિભાગની વિધિવત શરૂઆત થઈ.

• ATIRA: અમદાવાદ ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રિસર્ચ એસોસિએશનમાં છેલ્લા પાંચ દાયકાથી ઔદ્યોગિક મનોવિજ્ઞાન અને માનવ સંસાધન પર કાર્ય થઈ રહ્યું છે.