વર્ગવ્યવહાર અને શિક્ષણવ્યવહાર

૧. વર્ગવ્યવહાર (Classroom Interaction)

• સંકલ્પના: વર્ગખંડની ચાર દીવાલોની અંદર શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે થતી તમામ પ્રકારની આંતરક્રિયા એટલે વર્ગવ્યવહાર.

• આંતરક્રિયાના પ્રકારો: વર્ગખંડમાં મુખ્યત્વે ૩ પ્રકારની આંતરક્રિયા જોવા મળે છે:

  1. શિક્ષક-વિદ્યાર્થી આંતરક્રિયા: જેમાં શિક્ષક અને બાળક વચ્ચે વિચારો અને વાણીનું આદાન-પ્રદાન થાય છે.

  2. વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી આંતરક્રિયા: જેમાં બાળકો અંદરોઅંદર ચર્ચા કરીને શીખે છે.

  3. વિદ્યાર્થી-સામગ્રી (ઉદ્દીપક) આંતરક્રિયા: જેમાં બાળક પુસ્તકો, બ્લેકબોર્ડ કે શૈક્ષણિક સાધનોના સંપર્ક દ્વારા જ્ઞાન મેળવે છે.

૨. શિક્ષણવ્યવહાર (Educational Interaction)

• સંકલ્પના: શિક્ષણવ્યવહાર એ વર્ગવ્યવહાર કરતાં ઘણો મોટો અને વ્યાપક ખ્યાલ છે. બાળક વર્ગખંડની અંદર તેમજ બહાર ગમે ત્યાંથી જે કંઈ શીખે છે, તે તમામનો સમાવેશ શિક્ષણવ્યવહારમાં થાય છે.

• વ્યાપ: બાળક શાળાના મેદાનમાં, ઘરે, મિત્રો સાથે રમત દરમિયાન કે ગામના વડીલો પાસેથી જે કંઈ અનુભવ મેળવે તે શિક્ષણવ્યવહાર છે.

• અસરકારકતા: શિક્ષણવ્યવહારને વધુ જીવંત બનાવવા માટે માત્ર સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાનને બદલે પ્રાયોગિક અને પ્રત્યક્ષ અનુભવો (જેમ કે શૈક્ષણિક પ્રવાસ) પર ભાર મૂકવો જોઈએ.

૩. ખાસ યાદ રાખવા જેવું

• સંબંધ: વર્ગવ્યવહાર એ શિક્ષણવ્યવહારનો જ એક ભાગ છે.

• તફાવત: વર્ગવ્યવહાર માત્ર વર્ગખંડ પૂરતો મર્યાદિત છે, જ્યારે શિક્ષણવ્યવહાર વર્ગખંડની બહાર અને આખા સમાજમાં વ્યાપેલો છે.

• આકૃતિ દ્વારા સમજ: જો 'શિક્ષણવ્યવહાર' એક મોટું વર્તુળ હોય, તો 'વર્ગવ્યવહાર' તેની અંદરનું એક નાનું વર્તુળ ગણાય.