અધ્યાપન સૂત્રો (Maxims of Teaching) - સંપૂર્ણ વિગત
અધ્યાપન સૂત્રો એ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં તારવેલા જડ નિયમો નથી, પરંતુ શિક્ષણ જગતના તજજ્ઞોએ તેમના વર્ષોના અનુભવ, વિચાર અને નિરીક્ષણ પરથી તારવેલા માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો છે. તે શિક્ષણ કાર્યને સરળ, રસપ્રદ અને અસરકારક બનાવે છે.
૧. ઇતિહાસ અને પ્રણેતા
સૌપ્રથમ રજૂઆત: હર્બર્ટ સ્પેન્સર (Herbert Spencer) એ તેમના પુસ્તક 'Education' માં સૌપ્રથમ અધ્યાપન સૂત્રો રજૂ કર્યા હતા.
આ સૂત્રો શિક્ષકો માટે 'માર્ગદર્શક સ્તંભો' સમાન છે જે અધ્યાપનની સફળતા માટે જરૂરી છે.
૨. મુખ્ય અધ્યાપન સૂત્રો અને સમજૂતી
સરળ પરથી કઠિન તરફ (Simple to Complex): બાળકને પહેલા જે સહેલાઈથી સમજાય તેવું સરળ જ્ઞાન આપવું અને ત્યારબાદ ધીમે ધીમે અઘરી (કઠિન) બાબતો શીખવવી.
ઉદાહરણ: ગણિતમાં પહેલા વદી વગરના સરવાળા અને ત્યારબાદ વદીવાળા સરવાળા શીખવવા.
જ્ઞાત પરથી અજ્ઞાત તરફ (Known to Unknown): બાળક જે બાબતો પહેલેથી જાણે છે (પૂર્વજ્ઞાન) તેને આધાર બનાવીને નવી (અજ્ઞાત) બાબતો શીખવવી.
ઉદાહરણ: ગામના જાણીતા સ્થળોના આધારે દિશાઓનો ખ્યાલ સ્પષ્ટ કરવો.
મૂર્ત પરથી અમૂર્ત તરફ (Concrete to Abstract): જે વસ્તુને બાળક જોઈ કે સ્પર્શી શકે (મૂર્ત) તેના દ્વારા જે માત્ર વિચારી શકાય (અમૂર્ત) તેવા સિદ્ધાંતો શીખવવા. હર્બર્ટ સ્પેન્સરના મતે પાઠનો આરંભ 'મૂર્ત' થી અને સમાપ્તિ 'અમૂર્ત' માં થવી જોઈએ.
ઉદાહરણ: સંખ્યાજ્ઞાન સમજાવવા માટે મણકાઘોડી કે ચિત્રોનો ઉપયોગ કરવો.
પૂર્ણ પરથી અંશ તરફ (Whole to Part): મનોવિજ્ઞાન મુજબ બાળક પહેલા સમગ્ર વસ્તુને જુએ છે, પછી તેના ભાગોને. આ સૂત્ર ગેસ્ટાલ્ટના સમિષ્ટવાદ પર આધારિત છે.
ઉદાહરણ: વિજ્ઞાનમાં પહેલા આખું શરીર બતાવવું અને પછી તેના દરેક અંગોની સમજ આપવી.
પૃથક્કરણ પરથી સંયોજન તરફ (Analysis to Synthesis): જટિલ વસ્તુને નાના ભાગોમાં વહેંચીને સમજવું (પૃથક્કરણ) અને ત્યારબાદ તેને જોડીને આખો ખ્યાલ સમજવો (સંયોજન).
ઉદાહરણ: પહેલા કર્તા, કર્મ અને ક્રિયાપદ સમજાવીને ત્યારબાદ આખું વાક્ય બનાવતા શીખવવું.
વિશિષ્ટ પરથી સામાન્ય તરફ (Particular to General): આ સૂત્ર આગમન પદ્ધતિ સાથે સંકળાયેલું છે. જેમાં પહેલા વિવિધ ઉદાહરણો આપવા અને તેના પરથી સામાન્ય નિયમ તારવવો.
ઉદાહરણ: ત્રિકોણના ત્રણ ખૂણાના સરવાળાના વિવિધ ઉદાહરણો પરથી એ નિયમ તારવવો કે ત્રણેય ખૂણાનો સરવાળો ૧૮૦ થાય.
યથાર્થથી પ્રતિનિધિ તરફ: બાળકને વાસ્તવિક સ્થળ (જેમ કે લાલ કિલ્લો) ની મુલાકાત કરાવીને ત્યારબાદ તેના નકશા કે ચિત્ર દ્વારા માહિતી આપવી.
અનુભવસિદ્ધ થી બુદ્ધિગમ્ય તરફ: બાળકના અનુભવોને તર્ક અને બુદ્ધિ સાથે સાંકળવા.
મનોવૈજ્ઞાનિક થી તાર્કિક અભિગમ તરફ: બાળકની રુચિ અને વય મર્યાદાને ધ્યાનમાં રાખીને ક્રમબદ્ધ શિક્ષણ આપવું.
૩. અધ્યાપન સૂત્રોના ફાયદા
વિદ્યાર્થીઓમાં ભણવા પ્રત્યે આનંદ અને ઉત્સાહ જળવાય છે.
ગોખણપટ્ટી દૂર થાય છે અને સમજણપૂર્વકનું જ્ઞાન મળે છે.
વિદ્યાર્થીઓની તર્કશક્તિ અને નિર્ણયશક્તિનો વિકાસ થાય છે.
અધ્યાપન સૂત્રોના મુખ્ય MCQ અને તેની સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
૧. અગાઉની પરીક્ષામાં પુછાયેલા અને અગત્યના MCQ
ઉદાહરણ: વિજ્ઞાનના શિક્ષક પહેલા સમગ્ર શરીર અને ત્યારબાદ તેના વિવિધ તંત્રો (જેમ કે પાચનતંત્ર) વિશે સમજાવે છે.
જવાબ: સમગ્ર પરથી અંશ તરફ (Whole to Part). અહીં પહેલા આખું શરીર (સમગ્ર) અને પછી તેના ભાગો (અંશ) વિશે વાત કરવામાં આવી છે.
વિધાન: "પાઠનો આરંભ મૂર્ત પરથી થવો જોઈએ અને સમાપ્તિ અમૂર્તમાં થવી જોઈએ." - આ વિધાન કોનું છે?
જવાબ: હર્બર્ટ સ્પેન્સર.
ઉદાહરણ: શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને વાર્તા કહીને જે-તે વિષયાંગ (ટોપિક) તરફ લઈ જાય છે.
જવાબ: જ્ઞાત પરથી અજ્ઞાત તરફ. વાર્તા બાળક માટે જાણીતી (જ્ઞાત) છે અને તેના આધારે નવો ટોપિક (અજ્ઞાત) શીખવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ: ગણિતમાં સરવાળા શીખવવા માટે આંગળીના વેઢા ગણાવવા.
જવાબ: મૂર્ત પરથી અમૂર્ત તરફ. વેઢા એ મૂર્ત (જોઈ શકાય તેવી) વસ્તુ છે, જેના દ્વારા સરવાળાનો અમૂર્ત ખ્યાલ સ્પષ્ટ થાય છે.
૨. પદ્ધતિ અને સૂત્રોનો સંબંધ (IMP)
આગમન પદ્ધતિ (Inductive Method): તે વિશિષ્ટ પરથી સામાન્ય તરફ (Particular to General) ના સૂત્રને અનુસરે છે. જેમાં પહેલા ઉદાહરણો આપવામાં આવે છે અને પછી નિયમ તારવવામાં આવે છે.
નિગમન પદ્ધતિ (Deductive Method): તે સામાન્ય પરથી વિશિષ્ટ તરફ (General to Particular) ના સૂત્રને અનુસરે છે. જેમાં પહેલા નિયમ આપી દેવાય છે અને પછી ઉદાહરણો સમજાવવામાં આવે છે.
૩. અન્ય મહત્વના ઉદાહરણો
સરળ પરથી કઠિન તરફ: પહેલા શબ્દ, પછી પદ અને ત્યારબાદ વાક્યોની સમજૂતી આપવી.
અનુભવસિદ્ધ થી બુદ્ધિગમ્ય તરફ: ભીના કપડાં સુકવવાના અનુભવ પરથી બાષ્પીભવનનો વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત સમજાવવો.
વિશિષ્ટ થી સામાન્ય: લાલ પેન્સિલ, સફેદ ગાય વગેરે ઉદાહરણો આપીને 'વિશેષણ' ની વ્યાખ્યા શીખવવી.
સમગ્ર થી અંશ: આખા કાવ્યનું ગાન કરાવ્યા પછી તેની પંક્તિઓ સમજાવવી.
Post a Comment