બચાવ પ્રયુક્તિઓ

બચાવ પ્રયુક્તિઓ (Defense Mechanisms) - ભાગ ૧

૧. બચાવ પ્રયુક્તિ એટલે શું?

• વ્યાખ્યા: વ્યક્તિ જ્યારે પોતાની નિષ્ફળતાને ઢાંકવા અથવા પોતાનો અહમ (Ego) ન ઘવાય તે માટે જે પરોક્ષ રીતો અપનાવે છે, તેને બચાવ પ્રયુક્તિ કહેવાય છે.

• પિતા: આ સંકલ્પના સૌપ્રથમ સિગ્મન ફ્રોઈડ (Sigmund Freud) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી.

• નોંધ: જો આ પ્રયુક્તિઓનો અતિરેક (વધારે પડતો ઉપયોગ) થાય, તો વ્યક્તિમાં વિકૃતિ જન્મી શકે છે.

---

૨. બચાવ પ્રયુક્તિના મુખ્ય પ્રકારો

૧. તાદાત્મ્ય અથવા પરાનુભૂતિ (Identification)

બીજી વ્યક્તિની સફળતા કે પ્રતિષ્ઠાને પોતાની માનીને સંતોષ મેળવવો.

• ઉદાહરણ: પોતાની ગમતી ક્રિકેટ ટીમ જીતે ત્યારે પોતે જીત્યા હોય તેમ નાચવા લાગવું.

• ઉદાહરણ: સલમાન ખાન જેવી હેરસ્ટાઇલ રાખવી કે હીરો વિલનને મારે ત્યારે પોતે મારતા હોય તેવો ભાવ અનુભવવો.

૨. આક્રમકતા (Aggression)

જ્યારે ધાર્યું કાર્ય ન થાય ત્યારે ગુસ્સો કરવો કે આક્રમક વલણ અપનાવવું.

• ઉદાહરણ: પિતા ચોકલેટ ન અપાવે ત્યારે બાળકનું ધમપછાડા કરવા કે ગુસ્સો કરવો.

• ઉદાહરણ: પરીક્ષા ન લેવાય તો ઉમેદવારોનું આક્રમક બનવું.

૩. સ્થાનાંતર (Displacement)

એક વ્યક્તિ પરનો ગુસ્સો બીજી કોઈ નિર્દોષ કે ત્રીજી વ્યક્તિ પર ઉતારવો.

• ઉદાહરણ: સાસુ સાથે ઝઘડો થયા પછી વહુ પોતાના બાળકને મારે.

• ઉદાહરણ: ઓફિસમાં બોસનો ઠપકો સાંભળ્યા પછી ઘરે આવીને પત્ની કે બાળકો પર ગુસ્સો કરવો.

૪. ક્ષતિપૂર્તિ (Compensation)

કોઈ એક ક્ષેત્રની ઉણપ કે નિષ્ફળતાને બીજા ક્ષેત્રમાં સિદ્ધિ મેળવીને પૂરી કરવી. તેના બે પ્રકાર છે:

• પ્રત્યક્ષ ક્ષતિપૂર્તિ: પોતે જ બીજા ક્ષેત્રમાં મહેનત કરીને સફળ થાય. દા.ત. ભણવામાં નબળો વિદ્યાર્થી રમતમાં પ્રથમ નંબર લાવે.

• પરોક્ષ ક્ષતિપૂર્તિ: પોતાની અધૂરી ઈચ્છા બીજા દ્વારા પૂરી કરાવવી. દા.ત. પોતે શિક્ષક ન બની શકનાર પિતા પોતાના બાળકને શિક્ષક બનાવે.

બચાવ પ્રયુક્તિઓ (Defense Mechanisms) - ભાગ ૨

---

૧. પ્રક્ષેપણ અથવા આરોપણ (Projection)

પોતાની ભૂલ, નબળાઈ કે વાંક બીજા પર ઢોળવાની ક્રિયાને પ્રક્ષેપણ કહેવાય છે.

• ઉદાહરણ: પરીક્ષામાં નાપાસ થનાર વિદ્યાર્થી એમ કહે કે "શિક્ષકે સારું ન ભણાવ્યું એટલે હું નાપાસ થયો".

• ઉદાહરણ: સાયકલ પરથી પડી જનાર બાળક વાંક સાયકલની ચેનનો કાઢે છે.

૨. યોક્તિકીકરણ (Rationalization)

પોતાની નિષ્ફળતાને છુપાવવા માટે યુક્તિપૂર્વક ખોટા પણ સાચા લાગે તેવા બહાના કાઢવા. આને 'બહાના કાઢવાની પ્રયુક્તિ' પણ કહે છે.

• ઉદાહરણ: "દ્રાક્ષ ખાટી છે" – શિયાળ દ્રાક્ષ સુધી ન પહોંચી શક્યું એટલે બહાનું કાઢ્યું કે દ્રાક્ષ ખાટી છે.

• ઉદાહરણ: "પડ્યા ત્યારે નમસ્કાર" – કોઈ વ્યક્તિ પડી જાય ત્યારે શરમથી બચવા એમ કહે કે હું તો નમસ્કાર કરવા નમ્યો હતો.

૩. ઉદ્વીકરણ (Sublimation)

કોઈ ક્ષેત્રમાં નિષ્ફળતા મળ્યા પછી તેમાંથી બહાર આવવા માટે કોઈ ઉચ્ચ કે સામાજિક રીતે સ્વીકૃત ઉત્તમ કાર્ય કરવું.

• ઉદાહરણ: પ્રેમમાં નિષ્ફળ ગયેલી વ્યક્તિ મહાન કવિ કે લેખક બને.

• ઉદાહરણ: ખૂબ ગુસ્સાવાળી વ્યક્તિ લશ્કરમાં જોડાઈને પોતાનો ગુસ્સો દેશના રક્ષણમાં વાપરે.

૪. દમન (Repression)

દુઃખદાયક, ચિંતાજનક કે આઘાતજનક અનુભવોને સભાન અવસ્થામાંથી અચેતન મનમાં દબાવી દેવાની ક્રિયા.

• ઉદાહરણ: કોઈ ઈચ્છા પૂરી ન થાય ત્યારે તેને મનમાં દબાવી રાખવી અને તેને યાદ ન કરવાનો પ્રયત્ન કરવો.

૫. અલિપ્તતા (Withdrawal)

હતાશા કે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાને બદલે પોતાની જાતને તે પરિસ્થિતિથી અલગ કે અળગી કરી દેવી.

• ઉદાહરણ: પરીક્ષામાં ઓછા ગુણ આવતા વિદ્યાર્થી રૂમ બંધ કરીને એકલો બેસી જાય અને કોઈની સાથે વાત ન કરે.

૬. અસ્વીકાર (Denial)

વાસ્તવિક પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરવાને બદલે તેનો સ્પષ્ટ નકાર કરવો કે 'આવું છે જ નહીં' તેમ કહેવું.

• ઉદાહરણ: અંધારાથી ડરતો બાળક એમ કહે કે "હું અંધારાથી ડરતો નથી".

બચાવ પ્રયુક્તિઓ (Defense Mechanisms) - ભાગ ૩

---

૧. દિવા સ્વપ્ન અથવા સ્વેર કલ્પના (Daydreaming)

જ્યારે વ્યક્તિ વાસ્તવિક જીવનમાં પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી ન કરી શકે, ત્યારે તે કાલ્પનિક દુનિયામાં તે ઈચ્છા પૂરી થવાનો આનંદ માણે છે.

• ઉદાહરણ: અભ્યાસમાં નબળો વિદ્યાર્થી પોતે વર્ગમાં પ્રથમ આવ્યો હોય તેવી કલ્પના કરીને ખુશ થાય.

• ઉદાહરણ: પરીક્ષામાં પાસ ન થઈ શકનાર ઉમેદવાર પોતે સરકારી નોકરી પર હાજર થઈ ગયો હોય તેવા સપના જુએ.

૨. ધ્યાનાકર્ષણ (Attention Seeking)

બીજા લોકોનું ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચવા માટે વિચિત્ર કે અલગ પ્રકારનું વર્તન કરવું.

• ઉદાહરણ: બાળકને જ્યારે કોઈ વસ્તુ ન મળે ત્યારે તે ધમપછાડા કરે અથવા રડે જેથી બધા તેની સામે જુએ.

• ઉદાહરણ: સમાજમાં પોતાનું મહત્વ વધારવા માટે મોંઘી કાર કે વસ્તુઓ ખરીદવી.

૩. પીછે હઠ અથવા પરાગતિ (Regression)

વ્યક્તિ પોતાની વર્તમાન ઉંમર કરતા નાની ઉંમરના બાળક જેવું ઉતરતી કક્ષાનું વર્તન કરે તેને પીછે હઠ કે પરાગતિ કહેવાય છે.

• ઉદાહરણ: ૨૦ વર્ષનો યુવાન નાના બાળકની જેમ કાલું-કાલું બોલે અથવા રડવા લાગે.

• ઉદાહરણ: ઘરમાં નાના ભાઈનો જન્મ થાય ત્યારે મોટું બાળક પણ ઘૂંટણીયે ચાલવા માંડે.

૪. વિરોધી ભાવધારણ (Reaction Formation)

મનમાં કોઈ વ્યક્તિ પ્રત્યે વિરોધી કે નકારાત્મક લાગણી હોય, છતાં બહારથી તેની તદ્દન ઉલટી (સારી) પ્રતિક્રિયા આપવી. "મોઢે રામ અને બગલમાં છરી" જેવો ઘાટ.

• ઉદાહરણ: દુશ્મન પ્રત્યે નફરત હોવા છતાં તેની સામે આવતા તેની સલામતીની ચિંતા કરવી.

૫. યોક્તિકીકરણના પેટા પ્રકારો (Rationalization)

યોક્તિકીકરણમાં વ્યક્તિ પોતાની નિષ્ફળતા છુપાવવા બહાના કાઢે છે, તેના બે પ્રકાર છે:

• ખાટી દ્રાક્ષનું યોક્તિકીકરણ: જે વસ્તુ કે લક્ષ્ય ન મળે તેને જ 'ખરાબ' કે 'નકામી' ગણાવવી.

  • ઉદાહરણ: ફર્સ્ટ ક્લાસ ન આવતા એમ કહેવું કે "બધા ફર્સ્ટ ક્લાસ લાવનારા ક્યાં સુખી જ છે!".

• મીઠા લીંબુનું યોક્તિકીકરણ: જે પરિસ્થિતિ કે વસ્તુ મળી છે તેને જ સર્વશ્રેષ્ઠ માનીને સંતોષ માનવો.

  • ઉદાહરણ: ઓછી નોકરીમાં પણ એમ કહેવું કે "જે થયું તે સારા માટે થયું, મારા નસીબમાં આ જ લખ્યું હશે".

મહત્વના MCQ અને ઉદાહરણો

• ધ્યાનાકર્ષણ: બાળક કપડાં પહેરતી વખતે ધમપછાડા કરે અથવા રડે જેથી બધા તેની સામે જુએ.

• તાદાત્મ્ય: એક છોકરી પોતાની જાતને કાજોલ માને અથવા અન્ય સફળ વ્યક્તિ સાથે પોતાની જાતને સાંકળે.

• ખાટી દ્રાક્ષનું યોક્તિકીકરણ: "જે વસ્તુ ન મળી તે યોગ્ય જ ન હતી" તેવી દલીલ કરવી. જેમ કે, શિયાળે દ્રાક્ષ ન મળતા તેને ખાટી કહી.

• મીઠા લીંબુનું યોક્તિકીકરણ: પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરી લેવો અને એમ કહેવું કે "જે થયું તે સારા માટે થયું".

• પ્રક્ષેપણ: પોતાની ભૂલ બીજા પર ઢોળવી. દા.ત. અક્ષર સારા ન થાય ત્યારે પેનનો વાંક કાઢવો.

• દિવાસ્વપ્ન: ભૂખ્યો માણસ જમવાનું મળવાની કલ્પના કરે અથવા પરીક્ષામાં પ્રથમ નંબર આવ્યાનું સપનું જોવું.

• સ્થાનાંતર: એક વ્યક્તિ પરનો ગુસ્સો બીજી નિર્દોષ વ્યક્તિ પર ઉતારવો. દા.ત. ઓફિસમાં બોસનો ઠપકો સાંભળીને ઘરે આવી બાળકો પર ગુસ્સો કરવો.

• અલિપ્તતા: મુશ્કેલ પરિસ્થિતિથી બચવા પોતાની જાતને અલગ કરી દેવી. દા.ત. સ્પર્ધામાં હારી જવાના ડરથી ગેરહાજર રહેવું.

૨. પરીક્ષાલક્ષી ખાસ મુદ્દાઓ

• સિગ્મન ફ્રોઈડ: બચાવ પ્રયુક્તિની સંકલ્પના સૌપ્રથમ સિગ્મન ફ્રોઈડે આપી હતી.

• ક્ષતિપૂર્તિ: આ એક વિધાયક (Positive) બચાવ પ્રયુક્તિ છે, જેમાં વ્યક્તિ એક ક્ષેત્રની ઉણપ બીજા ક્ષેત્રમાં સફળ થઈને પૂરી કરે છે.

• પરોક્ષ ક્ષતિપૂર્તિ: પોતાની ઈચ્છા બીજા દ્વારા પૂરી કરાવવી. દા.ત. પોતે ડોક્ટર ન બની શકનાર પિતા પુત્રને ડોક્ટર બનાવે.

• નુકસાન: બચાવ પ્રયુક્તિઓનો અતિરેક (વધારે પડતો ઉપયોગ) વ્યક્તિના વર્તનમાં વિકૃતિ લાવી શકે છે.