પૃથ્વીવલ્લભ: કેદમાં પણ એક રાજાનો મિજાજ

 

 કનૈયાલાલ મુનશીની પ્રખ્યાત ઐતિહાસિક નવલકથા 'પૃથ્વીવલ્લભ' ના એક રોચક પ્રસંગ પર આધારિત લેખ છે:

પૃથ્વીવલ્લભ: કેદમાં પણ એક રાજાનો મિજાજ

ગુજરાતી સાહિત્યમાં કનૈયાલાલ મુનશીએ સર્જેલું 'પૃથ્વીવલ્લભ' એટલે કે મુંજનું પાત્ર, જીવનના ઉલ્લાસ અને ખુમારીનું અદભૂત ઉદાહરણ છે. જ્યારે માળવાના રાજા મુંજને તેના દુશ્મન તૈલપ રાજા દ્વારા હરાવીને કેદ કરવામાં આવે છે, ત્યારનો પ્રસંગ મુંજના વ્યક્તિત્વની ખરી ઊંચાઈ દર્શાવે છે.

પરાજયમાં પણ વિજયી સ્મિત

સામાન્ય રીતે કોઈ રાજા હારી જાય અને તેને દુશ્મનના દરબારમાં અપમાનિત કરીને લાવવામાં આવે, તો તે ભાંગી પડે અથવા શરમ અનુભવે. પરંતુ મુંજ આમાં અપવાદ હતો. જ્યારે તેને તૈલપના નગરમાં હાથી પર બેસાડીને લાવવામાં આવ્યો, ત્યારે તેના ચહેરા પર કોઈ ગ્લાનિ નહોતી. તેના મુખ પર એક તેજ હતું અને આંખોમાં અનેરી મસ્તી હતી. લોકો તેને જોવા માટે ઉમટી પડ્યા હતા. ભીડ તેને જોવા માટે આતુર હતી કારણ કે તે માત્ર એક કેદી નહીં, પણ કળા અને સાહિત્યનો રસિયા 'પૃથ્વીવલ્લભ' હતો.

રસ અને ત્યાગનો સંઘર્ષ

આ પ્રસંગનું સૌથી મહત્વનું પાસું મુંજ અને તૈલપની બહેન મૃણાલવતી વચ્ચેની મુલાકાત છે. મૃણાલવતી એક તપસ્વીની જેવું જીવન જીવતી હતી. તે નિયમો, સંયમ અને કઠોરતામાં માનતી હતી, જ્યારે મુંજ જીવનને ભરપૂર માણવામાં માનતો હતો.

ભરચક દરબારમાં જ્યારે મુંજને રજૂ કરવામાં આવ્યો, ત્યારે તેણે તૈલપ અને મૃણાલવતીની સામે પણ પોતાની નિડરતા જાળવી રાખી. મૃણાલવતીની તીક્ષ્ણ નજર અને કઠોર વચનો સામે મુંજે પોતાના સ્મિત અને ધારદાર જવાબોથી પ્રતિકાર કર્યો. મુંજનું માનવું હતું કે જીવન એ કોઈ સજા નથી પણ એક ઉત્સવ છે. તેની વાતોમાં એટલું ઊંડાણ અને આકર્ષણ હતું કે કઠોર હૃદયની મૃણાલવતી પણ ક્ષણભર માટે તેના વ્યક્તિત્વથી પ્રભાવિત થઈ ગઈ.

વ્યક્તિત્વનો જાદુ

મુંજ કેદમાં હતો, તેના હાથ-પગ જંજીરોથી બંધાયેલા હતા, છતાં તે માનસિક રીતે મુક્ત હતો. તૈલપ ભલે યુદ્ધ જીત્યો હોય, પણ વ્યક્તિત્વના યુદ્ધમાં મુંજ જીતી રહ્યો હતો. મુંજે સાબિત કરી દીધું કે સાચું રાજ્ય સિંહાસન પર નહીં, પણ લોકોના હૃદય પર હોય છે.

નિષ્કર્ષ

પૃથ્વીવલ્લભ માત્ર એક ઐતિહાસિક વાર્તા નથી, પણ તે બે વિચારધારાઓ વચ્ચેનો સંવાદ છે. એક તરફ શુષ્ક નીતિ-નિયમો છે અને બીજી તરફ જીવનનો ધબકાર છે. મુંજનું પાત્ર આપણને શીખવે છે કે ગમે તેવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ જો માણસ પોતાની ખુમારી અને જીવન પ્રત્યેનો પ્રેમ ન ગુમાવે, તો તે સાચા અર્થમાં 'વલ્લભ' (વહાલો) બની રહે છે.