મગજથી પગ સુધીનો રોમાંચક પ્રવાસ: સેકન્ડના ૧૦૦મા ભાગમાં સંદેશો પહોંચાડતું આપણું 'સુપર નેટવર્ક'

મગજથી પગ સુધીનો રોમાંચક પ્રવાસ: સેકન્ડના ૧૦૦મા ભાગમાં સંદેશો પહોંચાડતું આપણું 'સુપર નેટવર્ક'

ખાસ અહેવાલ | વિજ્ઞાન અને સ્વાસ્થ્ય

આપણું શરીર કુદરતની એક એવી અદ્ભુત રચના છે, જેના રહસ્યો આજે પણ વૈજ્ઞાનિકોને આશ્ચર્યચકિત કરી દે છે. સામાન્ય રીતે આપણને એવું લાગે છે કે જ્યારે આપણે ચાલવાનું કે દોડવાનું વિચારીએ છીએ, ત્યારે આપણો પગ તરત જ ઉપડી જાય છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે મગજથી લઈને પગના અંગૂઠા સુધીનું આશરે બે મીટર (૬.૫ ફૂટ) જેટલું અંતર કાપીને આ આદેશ આપણી નજર સામે જ સેકન્ડના કયા ભાગમાં પહોંચી જાય છે?

વિજ્ઞાન કહે છે કે, મગજમાંથી નીકળેલા સિગ્નલો આપણા પગ સુધી માત્ર ૧/૧૦૦ સેકન્ડમાં (સેકન્ડના સોમા ભાગમાં) પહોંચી જાય છે! મનુષ્ય માટે આ સમય એટલો અતિ-સૂક્ષ્મ છે કે તે બિલકુલ તાત્કાલિક અથવા 'ઇન્સ્ટન્ટ' અનુભવાય છે.

શરીરનું 'હાઇ-સ્પીડ ફાઇબર નેટવર્ક'

આજના સમયમાં આપણે 5G ઇન્ટરનેટ અને હાઇ-સ્પીડ ફાઇબર કેબલની વાતો કરીએ છીએ, પરંતુ કુદરતે આપણા શરીરમાં કરોડો વર્ષો પહેલાં જ આનાથી પણ શ્રેષ્ઠ સિસ્ટમ ગોઠવી દીધી છે, જેને આપણે 'ચેતાતંત્ર' (Nervous System) કહીએ છીએ. આપણા શરીરમાં કરોડો ચેતાકોષો (Neurons) આવેલા છે, જે મગજ સાથે વાયરની જેમ જોડાયેલા છે.

જ્યારે પણ આપણે કોઈ ક્રિયા કરવી હોય, ત્યારે મગજ એક ખાસ પ્રકારનો ઇલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલ (વીજ કરંટ) છોડે છે. આ સિગ્નલ ચેતાતંત્રમાં આશરે ૪૦૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની સુપર-ફાસ્ટ ઝડપે દોડે છે. આ સ્પીડ ભારતની સૌથી ફાસ્ટ ટ્રેન કરતાં પણ બમણી છે!

'માયલિન શીથ': કુદરતી ઇન્સ્યુલેશનની કમાલ

આ સિગ્નલ આટલી હાઈ-સ્પીડમાં દોડવા છતાં રસ્તામાં ક્યાંય ખોવાઈ કે લીક કેમ નથી થતો? તેનું કારણ છે આપણા ચેતાતંતુઓ પર આવેલું એક ખાસ કુદરતી પડ, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં 'માયલિન શીથ' (Myelin Sheath) કહે છે. જેમ ઘરમાં વીજળીના વાયર પર પ્લાસ્ટિકનું કોટિંગ હોય છે, તેમ જ આ પડ સિગ્નલને સુરક્ષિત રાખે છે અને તેને અતિશય વેગ આપે છે.

વિચાર્યા વગર થતી પ્રતિક્રિયા (રીફ્લેક્સ એક્શન)

આ સુપર-ફાસ્ટ કનેક્ટિવિટીને કારણે જ આપણું શરીર અકસ્માતોથી બચે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ભૂલથી આપણો પગ કોઈ તીક્ષ્ણ ખીલી કે ગરમ વસ્તુ પર પડી જાય, તો આપણે વિચારવા નથી બેસતા. મગજ અને કરોડરજ્જુ (Spinal Cord) પલકવારમાં પગને પાછો ખેંચવાનો આદેશ આપે છે. જો આ સિસ્ટમ આટલી ફાસ્ટ ન હોત, તો આપણું શરીર મોટી ઈજાઓનો ભોગ બની ગયું હોત.