Partition The Story of Indian Independence

ધ સ્ટેટ્સમેન (The Statesman)

ખાસ પ્રતિનિધિ દ્વારા

કલકત્તા, ૧૮ ઓગસ્ટ ૧૯૪૬

કલકત્તામાં નરસંહાર: ત્રણ દિવસની હિંસામાં ૫,૦૦૦થી વધુ હોમાયા, બર્મા સરહદથી આવેલા સૈનિકો પણ સ્તબ્ધ

કલકત્તા:

છેલ્લા ૭૨ કલાકથી કલકત્તા મહાનગર એક ભયાનક સ્મશાનભૂમિમાં ફેરવાઈ ગયું છે. મુસ્લિમ લીગ દ્વારા આયોજિત 'ડાયરેક્ટ એક્શન ડે' (સીધા પગલાં દિવસ) અંતર્ગત ફાટી નીકળેલી અભૂતપૂર્વ કોમી હિંસામાં અત્યાર સુધીમાં અંદાજે ૫,૦૦૦ થી વધુ નાગરિકોના કરુણ મોત નીપજ્યા છે, જ્યારે ૧૦,૦૦૦ થી વધુ લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા છે. શહેરની હૉસ્પિટલો લોહીલુહાણ અને ચીસોથી ગાજી રહી છે.

હિંસાની શરૂઆત અને વહીવટીતંત્રની નિષ્ક્રિયતા

૧૬ ઓગસ્ટની સવારે મુસ્લિમ લીગની હાકલ પર બંગાળ સરકારે સત્તાવાર રજા જાહેર કરી હતી. બપોરે ગઢના મેદાન (મેદાન વિસ્તાર) ખાતે યોજાયેલી વિશાળ સભામાં મુખ્યમંત્રી હુસેન શહીદ સુહરાવર્દી અને અન્ય નેતાઓના ઉશ્કેરણીજનક ભાષણો બાદ ભીડ અચાનક હિંસક બની ગઈ હતી.

પ્રથમ દિવસે કલકત્તાના મધ્ય અને ઉત્તર ભાગમાં હિન્દુઓની દુકાનો, ઘરો અને બજારોને નિશાન બનાવી લૂંટફાટ અને આગચંપી કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં બંગાળ પોલીસ મૂકપ્રેક્ષક બની રહી હોવાના ગંભીર આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે.

વળતો પ્રહાર અને આંતરવિગ્રહ જેવી સ્થિતિ

ગઈકાલ (૧૭ ઓગસ્ટ) સવારથી હિંસાએ વધુ વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. લઘુમતી વિસ્તારો અને શીખ સમુદાયના ટેક્સી ચાલકો દ્વારા સંગઠિત થઈને વળતા હુમલા શરૂ કરાતાં સમગ્ર શહેર આંતરવિગ્રહ (Civil War)ની આગમાં લપેટાયું છે. પ્રત્યેક ગલી અને મહોલ્લા મોતના કૂવા બની ગયા છે. ગંગા નદીના કિનારે અને શહેરના નિકાસ નાળાઓમાં સડતી લાશોના ઢગલા જોવા મળી રહ્યા છે, જેને હટાવવા વાળું કોઈ નથી.

યુદ્ધના અનુભવી સૈનિકો પણ ધ્રૂજી ઉઠ્યા

સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે કાબૂ બહાર જતાં ગઈકાલે મોડી રાત્રે બ્રિટિશ આર્મીને કલકત્તાની સડકો પર ઉતારવામાં આવી છે. લશ્કરી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બર્મા (મ્યાનમાર)ના ભયાનક જંગલોમાં જાપાની સૈનિકો સામે લોહીની નદીઓ વહાવીને આવેલા કઠોર બ્રિટિશ અને ભારતીય સૈનિકો પણ કલકત્તાનો નજારો જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા છે. એક વરિષ્ઠ સૈન્ય અધિકારીએ જણાવ્યું કે, "યુદ્ધના મેદાનમાં દુશ્મન સામે લડવું જુદું છે, પરંતુ અહીં નિર્દોષ બાળકો, મહિલાઓ પર જે પ્રકારની અમાનવીય ક્રૂરતા આચરવામાં આવી છે, તેણે યુદ્ધના પાકા સૈનિકોના કાળજા પણ ધ્રૂજાવી દીધા છે."

ભય અને હિજરતનો માહોલ

આજે ૧૮ ઓગસ્ટની બપોર સુધીમાં સૈન્યના ફ્લેગ માર્ચ બાદ કેટલાક વિસ્તારોમાં છૂટાછવાયા ફાયરિંગ સિવાય સ્થિતિ થોડી શાંત પડી છે, પરંતુ તણાવ ચરમસીમાએ છે. શહેરના હજારો પરિવારો પોતાના ઘરો છોડીને રેલવે સ્ટેશનો તરફ ભાગી રહ્યા છે. કલકત્તા અત્યારે ભય, રાખ અને લોહીની ગંધથી ઘેરાયેલું છે. રાજકીય વિશ્લેષકો માની રહ્યા છે કે આ ત્રણ દિવસના નરસંહારે ભારતના ભવિષ્ય અને અખંડિતતા પર કાયમી પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂકી દીધું છે.

કલકત્તાના માર્ગો પર માનવતાનું નિકંદન: બંગાળના ભયાનક દુકાળમાં ૩૦ લાખથી વધુ લોકો મોતના મુખમાં, બ્રિટિશ શાસનની નૈતિક હાર

કલકત્તા:

બંગાળ પ્રાંત અત્યારે માનવ ઇતિહાસના સૌથી ભયાનક અને શરમજનક માનવસર્જિત દુકાળ (The Bengal Famine)માંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. સરકારી અંદાજો અને વર્તમાન સ્થિતિ જોતાં આ મહાવિનાશમાં અત્યાર સુધીમાં અંદાજે ૩૦ લાખ (૩ મિલિયન) લોકો ભૂખમરા અને રોગચાળાને કારણે કાળના મુખમાં ધકેલાઈ ગયા છે. આ આંકડો બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં સમગ્ર બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે ગુમાવેલા કુલ સૈનિકો અને નાગરિકોના સરવાળા કરતાં પણ છ ગણો મોટો છે.

આ કરુણાંતિકાએ સાબિત કરી દીધું છે કે બ્રિટિશ રાજનું વહીવટીતંત્ર સંપૂર્ણપણે પડી ભાંગ્યું છે અને તે ભારતીય પ્રજા પર શાસન કરવાનો નૈતિક અધિકાર ગુમાવી ચૂક્યું છે.

કલકત્તાના રસ્તાઓ પર મોતના દ્રશ્યો

સામ્રાજ્યના બીજા સૌથી મોટા શહેર કલકત્તાની સ્થિતિ અત્યારે હૃદયદ્રાવક છે. અનાજની શોધમાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી હિજરત કરીને આવેલા લાખો ભૂખ્યા કંગાળ લોકોથી શહેરના ફૂટપાથો ઉભરાઈ રહ્યા છે.

• જીવતા નરક જેવા દ્રશ્યો: કલકત્તાના મુખ્ય માર્ગો અને બજારોની આસપાસ હાડપિંજર જેવા થઈ ગયેલા ભૂખમરાના ભોગ બનેલા અસંખ્ય લોકો તરફડિયાં મારીને દમ તોડી રહ્યા છે. માતાઓ પોતાના મૃત બાળકોને છાતીએ લગાડીને રડી રહી છે, તો ક્યાંક ભૂખથી બેભાન માતાના સ્તનમાંથી દૂધ મેળવવા નવજાત શિશુઓ વલખાં મારી રહ્યા છે.

• મૃતદેહોના ખડકલા: રસ્તાની બાજુમાં પડેલી સડતી લાશોને હટાવવા માટે પણ વહીવટીતંત્ર ટૂંકું પડી રહ્યું છે. ગીધ અને શ્વાન ખુલ્લેઆમ માનવ દેહોને ફાડી ખાતા જોવા મળે છે.

અમાનવીય ક્રૂરતા અને વહીવટી નિષ્ફળતા

બીજા વિશ્વયુદ્ધના બહાના હેઠળ બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા બંગાળના ચોખાના ભંડારો યુદ્ધના સૈનિકો માટે અનામત રાખવામાં આવ્યા અને સ્થાનિક હોડીઓ જપ્ત કરી લેવાઈ, જેના કારણે આ કૃત્રિમ અછત સર્જાઈ છે. બ્રિટિશ વડાપ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલ અને લંડનનું તંત્ર બંગાળની આ ચીસો પ્રત્યે સંપૂર્ણપણે ઉદાસીન વલણ અપનાવી રહ્યું છે, જે સામ્રાજ્યવાદી ક્રૂરતાની પરાકાષ્ઠા છે.

કેમેરાની નજરે: ભૂખમરો અને સ્મશાનવત બંગાળ

શહેરમાંથી આવતી તસવીરો માનવતાને ઝંઝોડી મૂકે તેવી છે. ઉપરની તસવીરમાં અસહ્ય ભૂખથી પીડાતા, હાડકાના માળખા જેવા થઈ ગયેલા પીડિતો કલકત્તાના રસ્તાઓ પર જિંદગીની છેલ્લી શ્વાસ લઈ રહ્યા છે. જ્યારે નીચેની તસવીરમાં હૃદય કંપાવી દે તેવા દ્રશ્યો છે, જ્યાં મહામારી અને ભૂખથી મરેલા આ કમનસીબ લોકોના સૂકાઈ ગયેલા નશ્વર દેહોને સામૂહિક ચિતાઓ પર અગ્નિદાહ આપવામાં આવી રહ્યો છે. સ્મશાનો ટૂંકા પડતાં હવે રસ્તાઓ જ ચિતાભૂમિ બની ગયા છે.

આ દુકાળ માત્ર કુદરતી આફત નથી, પરંતુ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના ઇતિહાસનું સૌથી કલંકિત અને શરમજનક પ્રકરણ છે. આ મહાપાપે ભારતમાં બ્રિટિશ શાસનના અંતિમ દિવસો નિશ્ચિત કરી દીધા છે.

અમૃતસર, ૧૪ એપ્રિલ ૧૯૧૯

પંજાબમાં લોહીની નદીઓ વહી: અમૃતસરના જલિયાવાલા બાગમાં બ્રિટિશ લશ્કરનો અંધાધૂંધ ગોળીબાર, ૩૭૯ પ્રદર્શનકારીઓ શહીદ, ૧,૦૦૦થી વધુ ઘાયલ

અમૃતસર:

ગઈકાલે ૧૩ એપ્રિલના રોજ વૈશાખીના પવિત્ર તહેવારે અમૃતસરના જલિયાવાલા બાગમાં માનવતાને શર્મસાર કરતી એક અત્યંત લોહિયાળ અને ઘાતકી ઘટના ઘટી છે. બ્રિટિશ આર્મીના લોકલ કમાન્ડર બ્રિગેડિયર જનરલ રેજિનાલ્ડ ડાયરના આદેશ પર લશ્કરી ટુકડીએ એક શાંતિપૂર્ણ સભા પર કોઈ પણ પ્રકારની ચેતવણી આપ્યા વિના અંધાધૂંધ ગોળીબાર કર્યો હતો. સરકારી આંકડા મુજબ આ નરસંહારમાં ૩૭૯ લોકોના ઘટનાસ્થળે જ મોત નીપજ્યા છે, જ્યારે ૧,૦૦૦થી વધુ લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા છે. બિનસરકારી સ્રોતોના મતે શહીદોનો આંકડો આનાથી ઘણો મોટો હોઈ શકે છે.

પંજાબમાં અસંતોષની પૃષ્ઠભૂમિ

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૧૪-૧૮) દરમિયાન પંજાબમાંથી મોટા પાયે કરાયેલી પરાણે ભરતી, બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવેલા આકરા કરવેરા અને જીવલેણ ઇન્ફ્લુએન્ઝા રોગચાળાને કારણે અહીંની જનતા પહેલેથી જ ભારે હાલાકી ભોગવી રહી હતી. તેમાં પણ તાજેતરમાં પસાર કરાયેલા ક્રૂર 'રોલેટ એક્ટ' (જેના હેઠળ કોઈ પણ ભારતીયને ટ્રાયલ વગર જેલમાં ધકેલી શકાય છે) ના કારણે સમગ્ર પંજાબમાં આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો હતો. અગ્રણી નેતાઓ ડો. સત્યપાલ અને ડો. સૈફુદ્દીન કિચલુની ધરપકડ બાદ સ્થિતિ વધુ વણસી હતી, જેના પગલે ગઈકાલે સવારે જ શહેરમાં માર્શલ લો (લશ્કરી કાયદો) લાગુ કરી દેવાયો હતો.

જલિયાવાલા બાગનો કાળો રવિવાર

ગઈકાલે સાંજે આશરે ૪:૩૦ વાગ્યે, રોલેટ એક્ટના વિરોધમાં અને પોતાના નેતાઓની મુક્તિ માટે જલિયાવાલા બાગના મેદાનમાં આશરે ૧૫,૦૦૦ લોકોની શાંતિપૂર્ણ સભા ભરાઈ હતી, જેમાં મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ, વૃદ્ધો અને બાળકો પણ સામેલ હતા. આ મેદાન ચારેય બાજુથી ઊંચી દિવાલોથી ઘેરાયેલું છે અને બહાર નીકળવા માટે માત્ર એક જ સાંકડો રસ્તો છે.

• ગોળીબારની ક્રૂરતા: જનરલ ડાયર (ઉપરની તસવીરમાં) સશસ્ત્ર સૈનિકો અને મશીનગનથી સજ્જ વાહનો સાથે ત્યાં પહોંચ્યા હતા. તેમણે બહાર નીકળવાના એકમાત્ર સાંકડા માર્ગને લશ્કરી ટુકડીઓથી બ્લોક કરી દીધો અને ભીડને વિખેરાઈ જવાની કોઈ તક આપ્યા વિના સીધો ગોળીબાર કરવાનો હુકમ કર્યો.

• ૧૬૫૦ રાઉન્ડ ગોળીબાર: સૈનિકોએ ત્યાં સુધી ગોળીબાર ચાલુ રાખ્યો જ્યાં સુધી તેમનો દારૂગોળો ખતમ ન થઈ ગયો. અંદાજે ૧૦ મિનિટ સુધી ચાલેલા ૧૬૫૦ રાઉન્ડના આ ખૂની ખેલમાં આખું મેદાન લોહી અને લાશોથી ઉભરાઈ ગયું. ગભરાયેલા લોકોએ ગોળીઓથી બચવા માટે મેદાનમાં આવેલા એકમાત્ર કૂવામાં છલાંગો લગાવી દીધી, જેમાં સેંકડો લોકો કૂવામાં જ કચડાઈને અને ગૂંગળાઈને મરી ગયા.

અમાનવીય લશ્કરી વલણ

ગોળીબાર બંધ થયા બાદ પણ જનરલ ડાયરે ઘાયલોને કોઈ પણ તબીબી સહાય આપવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો અને શહેરમાં કરફ્યુ લગાવી દીધો હતો, જેના કારણે આખી રાત અસંખ્ય ઘાયલો તરસ અને પીડાથી તરફડીને બાગમાં જ મરી ગયા.

આ કરુણાંતિકાએ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના ક્રૂર અને અમાનવીય ચહેરાને દુનિયા સામે નગ્ન કરી દીધો છે. અમૃતસરનો આ નરસંહાર ભારતમાં બ્રિટિશ શાસનના શબપેટી પર છેલ્લો ખીલો સાબિત થશે તે નક્કી છે.

અમૃતસર, ૨૨ એપ્રિલ ૧૯૧૯

અમૃતસરમાં બ્રિટિશ સત્તાનું અમાનવીય પતન: ભારતીયોને રસ્તા પર પેટે ચાલવા મજબૂર કરાયા, જાહેરમાં ફટકા મારવાની ક્રૂરતા શરૂ

અમૃતસર:

જલિયાવાલા બાગના ભયાનક નરસંહાર બાદ પણ અમૃતસરમાં બ્રિટિશ લશ્કરી વહીવટીતંત્રની ક્રૂરતા અટકવાનું નામ નથી લઈ રહી. બ્રિગેડિયર જનરલ રેજિનાલ્ડ ડાયર દ્વારા શહેરમાં લાદવામાં આવેલા માર્શલ લો (લશ્કરી કાયદો) હેઠળ હવે સામાન્ય ભારતીય નાગરિકોના આત્મસન્માનને કચડી નાખવા માટે અત્યંત અપમાનજનક અને અમાનવીય આદેશો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. બ્રિટિશ શાસનની આ બર્બરતાએ સમગ્ર દેશને સ્તબ્ધ કરી દીધો છે.

'ક્રોલિંગ ઓર્ડર' (પેટે ઘસડાઈને ચાલવાનો કાળો કાયદો)

તાજેતરમાં અમૃતસરની એક સાંકડી ગલીમાં કેટલાક તોફાની તત્વો દ્વારા એક યુરોપિયન મહિલા મિશનરી (મિસ માર્સેલા શરવૂડ) પર હુમલો અને કથિત છેડતી કરવામાં આવી હોવાનો મામલો સામે આવ્યો હતો. આ ઘટનાના વેર રૂપે જનરલ ડાયરે આખી ગલીને લશ્કરી છાવણીમાં ફેરવી દીધી છે અને એક અત્યંત શરમજનક હુકમ બહાર પાડ્યો છે.

• અપમાનની પરાકાષ્ઠા: આ ગલીમાંથી પસાર થતા દરેક ભારતીય નાગરિકને પોતાના પગ પર ચાલવાની સખત મનાઈ ફરમાવવામાં આવી છે. તસવીરમાં (ઉપર) જોઈ શકાય છે તેમ, સ્થાનિક લોકોને બ્રિટિશ સૈનિકોની બંદૂકોની અણીએ રસ્તા પર જમીન પર સૂઈને, પેટે ઘસડાઈને (Crawl કરીને) ગલી પાર કરવાની ફરજ પાડવામાં આવી રહી છે.

• આ કાયદો એટલો ક્રૂર છે કે આ ગલીમાં રહેતા લોકોને પણ પોતાના જ ઘરમાં જવા કે બહાર આવવા માટે સરીસૃપ પ્રાણીની જેમ પેટે ઘસડાવું પડે છે.

જાહેરમાં કોરડા મારવાની બર્બરતા

આ અપમાનજનક કાયદાઓનો સહેજ પણ વિરોધ કરનાર કે લશ્કરી જવાનોને સલામ ન કરનાર ભારતીયોને પકડીને જાહેરમાં સજા આપવામાં આવી રહી છે. નીચેની તસવીરમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે તેમ, બજારની મધ્યમાં લાકડાના મોટા ત્રિકોણાકાર સ્ટેન્ડ (Triketing Mart) ઊભા કરવામાં આવ્યા છે, જ્યાં નાગરિકોને નગ્ન અવસ્થામાં બાંધીને બ્રિટિશ અધિકારીઓની હાજરીમાં જાહેરમાં નિર્દયાપૂર્વક કોરડા (Flogging) મારવામાં આવી રહ્યા છે.

બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય માટે કાળો ડાઘ: વિન્સ્ટન ચર્ચિલ

લંડનની સંસદમાં પણ આ ઘટનાના ઘેરા પ્રત્યાઘાતો પડ્યા છે. બ્રિટિશ નેતા વિન્સ્ટન ચર્ચિલે પણ અમૃતસરની આ ઘટનાઓને "એક રાક્ષસી અને પાપી ઘટના" (A monstrous event) ગણાવીને તેની આકરી નિંદા કરી છે. સામ્રાજ્યના ઇતિહાસમાં આ પ્રકારની વ્યવસ્થિત ક્રૂરતા અગાઉ ક્યારેય જોવા મળી નથી.

રાજકીય વળાંક: સામ્રાજ્યના અંતની શરૂઆત

અમૃતસરના નરસંહાર અને ત્યારબાદ વહીવટીતંત્ર દ્વારા ગુજારવામાં આવેલા આ અમાનવીય અત્યાચારોએ બ્રિટિશ રાજ પ્રત્યેના ભારતીયોના વલણને જડમૂળથી બદલી નાખ્યું છે. અત્યાર સુધી બ્રિટિશ ન્યાયપ્રણાલીમાં થોડો ઘણો વિશ્વાસ ધરાવતા નરમપંથી નેતાઓ અને સામાન્ય જનતાનો મોહભંગ થઈ ગયો છે. આ કાળા દિવસોએ મહાત્મા ગાંધી અને કોંગ્રેસને બ્રિટિશ શાસન વિરુદ્ધ પૂર્ણ સ્વરાજ્યની લડાઈ આદરવા માટે સંગઠિત કરી દીધા છે.

નવી દિલ્હી, એપ્રિલ ૧૯૪૭

વાઇસરોય હાઉસમાં મહાત્મા: ખાદીધારી ફકીરના સ્વાગત માટે લોર્ડ માઉન્ટબેટનના ભવ્ય રૂમનું તાપમાન બદલવું પડ્યું, દેશના ભવિષ્ય અંગે મંથન શરૂ

નવી દિલ્હી:

ભારતની આઝાદી અને સત્તાના હસ્તાંતરણની પ્રક્રિયાને આખરી ઓપ આપવા માટે ભારતના નવા અને અંતિમ બ્રિટિશ વાઇસરોય લોર્ડ લુઈસ માઉન્ટબેટન દિલ્હી આવી ચૂક્યા છે. આ ઐતિહાસિક રાજકીય મડાગાંઠને ઉકેલવાના ભાગરૂપે ગઈકાલે વાઇસરોય હાઉસ (વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ ભવન) ખાતે બ્રિટિશ સત્તાના સર્વોચ્ચ પ્રતિનિધિ અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના મહાનાયક મહાત્મા ગાંધી વચ્ચે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ ગઈ.

જનતાના હૃદય સમ્રાટ: ગ્રામીણ ભારતના પ્રવાસી

મહાત્મા ગાંધી (ઉપરની તસવીરમાં) આજે જે સ્વરૂપે સમગ્ર વિશ્વના માનસપટલ પર અંકિત છે, તે જ સાદગીપૂર્ણ અંદાજમાં દિલ્હી ખાતે જોવા મળ્યા હતા. પોતાના હાથથી કાંતેલા સુતરના વસ્ત્રો (ખાદીની ધોતી), હાથમાં લાકડાની લાકડી અને પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ગ્રામીણ ભારતના ધૂળિયા માર્ગો પર પગપાળા ચાલીને કરોડો ગરીબ હિન્દુસ્તાનીઓના અવાજ બનેલા આ વૃદ્ધ સંતની આભા આજે પણ અજોડ છે.

૧૯૪૭ સુધીમાં જોકે તેઓ કોંગ્રેસ પક્ષની રોજબરોજની વહીવટી અને રાજકીય કામગીરીથી થોડા દૂર (Marginal) થઈ ગયા છે, તેમ છતાં દેશના ભવિષ્ય અને ભાગલાના પ્રશ્ન પર તેમનો પ્રભાવ હજુ પણ સર્વોપરી છે. તેમની મંજૂરી વિના બ્રિટિશ સરકાર કે કોંગ્રેસ કોઈ મોટો નિર્ણય લેવા સક્ષમ નથી.

ભવ્ય વાઇસરોય હાઉસ અને સાબરમતીના સંત

ગઈકાલે જ્યારે ગાંધીજી વાઇસરોયને મળવા પહોંચ્યા, ત્યારે સત્તાના આ આલીશાન કેન્દ્રમાં એક અત્યંત રસપ્રદ અને માનવીય પ્રસંગ જોવા મળ્યો હતો.

• એર કંડિશનર બંધ કરવું પડ્યું: વાઇસરોય લોર્ડ માઉન્ટબેટનનો અભ્યાસ ખંડ (Study Room) દિલ્હીની અસહ્ય ગરમીથી બચવા માટે આધુનિક એર કંડિશનિંગ (AC) સિસ્ટમથી સજ્જ અને એકદમ ઠંડો રાખવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ જ્યારે અલ્પાહારી અને માત્ર એક સુતરાઉ ધોતી પહેરેલા ગાંધીજી ત્યાં પ્રવેશવાના હતા, ત્યારે વાઇસરોયના પત્ની લેડી એડવિના માઉન્ટબેટને અંગત રસ લઈને તાત્કાલિક તે રૂમનું એસી બંધ કરાવ્યું હતું (નીચેની તસવીરમાં). બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રને ડર હતો કે આ ભવ્ય રૂમની અતિશય ઠંડીના કારણે આ ૭૭ વર્ષના વૃદ્ધ મહાત્માને ન્યુમોનિયા જેવી ગંભીર બીમારી ન થઈ જાય!

વિરોધાભાસ અને સન્માન

એક તરફ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની અબજો રૂપિયાની ભવ્યતા અને પરમ સત્તા છે, તો બીજી તરફ ભારતની ગરીબ જનતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો એક લાકડીના ટેકે ચાલતો ફકીર છે. બ્રિટિશ શાસકો પણ આ સાદગી સામે નતમસ્તક થવા મજબૂર બન્યા છે.

આ બેઠકમાં ગાંધીજીએ દેશના સંભવિત ભાગલા સામે પોતાનો તીવ્ર વિરોધ નોંધાવ્યો હોવાનું સૂત્રો જણાવી રહ્યા છે. દિલ્હીના આ ઠંડા ઓરડામાં લેવાયેલા નિર્ણયો આગામી દિવસોમાં હિન્દુસ્તાનના કરોડો નાગરિકોનું નસીબ નક્કી કરશે.

નવી દિલ્હી, જૂન ૧૯૪૭

દિલ્હીમાં રાજકીય મંથન: ઓચિનલેક, મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ અને ફાતિમા જીન્નાહ વચ્ચે બેઠક, કાયદે-આઝમની નાજુક તબિયત ચિંતાનો વિષય

નવી દિલ્હી:

ભારતના ભાગલા અને સત્તાના હસ્તાંતરણની ઘડીઓ જેમ-જેમ નજીક આવી રહી છે, તેમ-તેમ નવી દિલ્હી રાજકીય ગતિવિધિઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું છે. ગઈકાલે બ્રિટિશ ભારતીય સેનાના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ ફિલ્ડ માર્શલ સર કલોડ ઓચિનલેક અને મુસ્લિમ લીગના સર્વોચ્ચ નેતા મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ વચ્ચે ભવિષ્યની સૈન્ય વ્યવસ્થા અને પાકિસ્તાનના સૈન્ય વિભાજન અંગે એક મહત્વપૂર્ણ સત્તાવાર બેઠક યોજાઈ ગઈ હતી. આ બેઠકમાં જીન્નાહના બહેન ફાતિમા જીન્નાહ પણ તેમની સાથે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

કેમેરાની નજરે: સત્તાના શિખરે બિરાજમાન ત્રણ નેતાઓ

સામે આવેલી તસવીરમાં ફિલ્ડ માર્શલ ઓચિનલેક, મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ અને તેમના પડછાયાની જેમ સાથે રહેતા બહેન ફાતિમા જીન્નાહ ગંભીર ચર્ચા મુદ્રામાં નજરે પડે છે. આ બેઠક આગામી સમયમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંસાધનો અને સૈન્ય શક્તિની વહેંચણીના દ્રષ્ટિકોણથી અત્યંત નિર્ણાયક માનવામાં આવી રહી છે.

જીન્નાહની કથળતી તબિયત: એક છૂપો આંચકો

આ ઐતિહાસિક મુલાકાત દરમિયાન રાજકીય ચર્ચાઓ ઉપરાંત જે બાબતે સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે, તે છે મુસ્લિમ લીગના સુકાની 'કાયદે-આઝમ' મોહમ્મદ અલી જીન્નાહની શારીરિક સ્થિતિ.

• બીમારીના સ્પષ્ટ સંકેતો: અલગ પાકિસ્તાનની જીદ પર અડગ રહીને બ્રિટિશ સત્તા અને કોંગ્રેસને ઝુકાવનાર ૭૦ વર્ષીય જીન્નાહના ચહેરા પર ભારે થાક, ક્ષીણતા અને ગંભીર બીમારીના ચિહ્નો સ્પષ્ટપણે વર્તાઈ રહ્યા છે. તેમનું શરીર અત્યંત કૃશ (નબળું) થઈ ગયું છે.

• ગંભીર ચિંતા: રાજકીય વર્તુળોમાં વહેતી ચર્ચાઓ મુજબ, જે જીવલેણ બીમારી (ક્ષય રોગ/Tuberculosis) તેમને અંદરથી કોરી ખાધા કરી રહી છે, તેના લક્ષણો હવે છુપા રહ્યા નથી. તબીબી સૂત્રોનું માનવું છે કે તેઓ અત્યંત નાજુક સ્વાસ્થ્ય સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, જે તેમના જીવનના અંતિમ દિવસો તરફ ઈશારો કરે છે.

ઇતિહાસની કરુણતા

એક તરફ જે નેતા પોતાના સપનાના નવજાત રાષ્ટ્ર પાકિસ્તાનને વાસ્તવિકતા બનતું જોઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ તે જ રાષ્ટ્રના નિર્માણના સાક્ષી બનવા માટે તેમનું પોતાનું શરીર સાથ આપી રહ્યું નથી. તેમની પડખે ઉભેલા ફાતિમા જીન્નાહ માત્ર એક બહેન તરીકે જ નહીં, પરંતુ તેમના અંગત રક્ષક અને ટેકારૂપ બનીને ઊભા છે.

નવા દેશની ભૌગોલિક સીમાઓ નક્કી થઈ રહી છે, પણ પાકિસ્તાનના સર્જક પોતે જ કાળની સીમાઓ સામે લડી રહ્યા હોય તેવા દ્રશ્યો દિલ્હીના આ રાજકીય મંચ પર જોવા મળી રહ્યા છે.

નવી દિલ્હી, જુલાઈ ૧૯૪૭

અખબારી કાર્ટૂન દ્વારા કટાક્ષ: પાકિસ્તાન માટે મોહમ્મદ અલી જીન્નાહની મહત્વાકાંક્ષાઓ પર હિન્દુ સમુદાયનો દ્રષ્ટિકોણ, વિભાજનની વાસ્તવિકતા વધુ આકરી

નવી દિલ્હી:

દેશના ભાગલા હવે તદ્દન નજીક છે ત્યારે ભારતીય અખબારો અને રાજકીય કાર્ટૂન આ ઐતિહાસિક તણાવને પોતપોતાની રીતે રજૂ કરી રહ્યા છે. તાજેતરમાં પ્રચલિત થયેલું એક રાજકીય કાર્ટૂન (ઉપરની તસવીરમાં) મુસ્લિમ લીગના નેતા મોહમ્મદ અલી જીન્નાહની મહત્વાકાંક્ષાઓ પર તત્કાલીન બહુમતી હિન્દુ સમુદાયના લોકપ્રિય દ્રષ્ટિકોણને આબેહૂબ રીતે રજૂ કરે છે. જોકે, આ વક્રોક્તિ પાછળ છુપાયેલી વાસ્તવિકતા કાર્ટૂનિસ્ટની કલ્પના કરતાં પણ વધુ સચોટ અને કરુણ સાબિત થઈ રહી છે.

હિન્દુ સમુદાયનો દ્રષ્ટિકોણ અને કાર્ટૂનનો કટાક્ષ

આ લોકપ્રિય ચિત્રમાં મોહમ્મદ અલી જીન્નાહને ભારતનો એક બહુ મોટો હિસ્સો પોતાના નવા રાષ્ટ્ર પાકિસ્તાન માટે આંચકી લેવાની જીદ કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. સામાન્ય હિન્દુ માનસમાં એવો વ્યાપક મત છે કે જીન્નાહ પોતાની અતિ-મહત્વાકાંક્ષાને કારણે અખંડ ભારતના ટુકડા કરી રહ્યા છે અને મુસ્લિમો માટે એક વિશાળ અને શક્તિશાળી સલ્તનત ઊભી કરવા માંગે છે.

કાર્ટૂનની સચોટતા અને જીન્નાહની આંતરિક મૂંઝવણ

પરંતુ ઇતિહાસના દસ્તાવેજો તપાસતા માલૂમ પડે છે કે આ કાર્ટૂન અજાણતા જ એક મોટું સત્ય પ્રગટ કરે છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે જીન્નાહ જે પાકિસ્તાન ઈચ્છી રહ્યા હતા અને અંતે તેમને જે મળ્યું, તે બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો તફાવત છે.

• અસલી પ્લાન ફેડરલ સ્ટ્રક્ચરનો હતો: જીન્નાહ વાસ્તવમાં એક એવું સંઘીય માળખું (Federal Arrangement) ઈચ્છતા હતા જેમાં કેન્દ્ર નબળું હોય અને મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતા પ્રાંતો સ્વાયત્ત હોય. આનાથી તેઓ ભારતના તમામ મુસ્લિમોના હિતોનું રક્ષણ એક જ છત્ર હેઠળ કરવા માંગતા હતા, નહી કે દેશના કાયમી ભાગલા પાડીને કરોડો મુસ્લિમોને હિન્દુસ્તાનમાં અસુરક્ષિત છોડી દેવા.

• 'ઉધઈ ખાધેલું' પાકિસ્તાન: લોર્ડ માઉન્ટબેટનના આખરી પ્લાન મુજબ પંજાબ અને બંગાળના પણ ભાગલા પડી ગયા. પરિણામે જીન્નાહના ભાગે જે દેશ આવ્યો તેને તેમણે પોતે જ અત્યંત નિરાશા સાથે "મોથ-ઈટન" (ઉધઈ ખાધેલું અથવા કીડા પડી ગયેલું પાકિસ્તાન) તરીકે ઓળખાવ્યું હતું.

કાર્ટૂનિસ્ટની અજાણતા સાચી પડેલી ભવિષ્યવાણી

ચિત્રકારનો હેતુ ભલે જીન્નાહને એક લોભી વિભાજનકારી તરીકે દર્શાવવાનો હતો, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે જીન્નાહ જે સંપૂર્ણ અને અવિભાજિત પ્રાંતો (આખું પંજાબ અને આખું બંગાળ) મેળવવાના સપના જોતા હતા, તેને બ્રિટિશ કાતરે કાપી નાખ્યા.

આજે જીન્નાહ એક એવા રાષ્ટ્રના વડા બનવા જઈ રહ્યા છે જે ભૌગોલિક રીતે છિન્નભિન્ન છે અને જેનાથી ખુદ તેમના જ અસલી રાજકીય મનોરથો અધૂરા રહી ગયા છે. રાજકીય કટાક્ષચિત્રો ભલે ગમે તે કહે, પણ વિભાજનની આ અંતિમ રેખાઓ જીન્નાહ માટે પણ પૂર્ણ વિજયની ખુશી લઈને નથી આવી.

નવી દિલ્હી, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

પડદા પાછળના મહાનાયક: એક સામાન્ય ક્લાર્કમાંથી આધુનિક ભારતના શિલ્પી બનેલા વી. પી. મેનન, રજવાડાઓના વિલીનીકરણમાં અભૂતપૂર્વ ભૂમિકા

નવી દિલ્હી:

૧૫ ઓગસ્ટના રોજ ભારત જ્યારે સત્તાવાર રીતે આઝાદીના નવા સૂર્યનું સ્વાગત કરવા જઈ રહ્યું છે, ત્યારે નવી દિલ્હીના રાજકીય ગલિયારાઓમાં એક એવા વ્યક્તિની ચર્ચા અગ્રેસર છે જેમણે બ્રિટિશ શાસનની વિદાય અને અખંડ ભારતના નિર્માણની પટકથા પોતાના હાથે લખી છે. તેઓ છે વાઇસરોયના બંધારણીય સલાહકાર અને ભારતીય રજવાડા મંત્રાલયના સેક્રેટરી વપ્પલા પંગુન્ની મેનન, જેઓ ટૂંકમાં વી. પી. મેનન તરીકે ઓળખાય છે.

સામાન્ય શરૂઆતથી સત્તાના સર્વોચ્ચ શિખર સુધી

વી. પી. મેનનની જીવનયાત્રા કોઈ ચમત્કારથી કમ નથી. કેરળના એક સામાન્ય પરિવારમાં જન્મેલા મેનને પોતાના કરિયરની શરૂઆત રેલવેમાં કોલસા વેચનાર, ફેક્ટરી મજૂર અને ત્યારબાદ બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રમાં સાવ નીચલા સ્તરના એક ટાઈપિસ્ટ-ક્લાર્ક તરીકે કરી હતી.

• અસાધારણ બુદ્ધિપ્રતિભા: પોતાની અદ્ભુત વહીવટી કુશળતા, કાયદાકીય પકડ અને તીવ્ર બુદ્ધિના જોરે તેઓ બ્રિટિશ ભારતના સર્વોચ્ચ વહીવટી પદ સુધી પહોંચ્યા. લોર્ડ લિન્લિથગો, લોર્ડ વેવેલ અને હવે લોર્ડ માઉન્ટબેટન જેવા દિગ્ગજ વાઇસરોય પણ જટિલ બંધારણીય ગૂંચવણો ઉકેલવા માટે મેનનની સલાહ પર જ નિર્ભર રહેતા હતા.

આઝાદી અને વિભાજનનો 'મેનન પ્લાન'

જ્યારે કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચે કેબિનેટ મિશન સહિતના તમામ પ્લાન નિષ્ફળ ગયા અને દેશ આંતરવિગ્રહ તરફ ધકેલાયો, ત્યારે લોર્ડ માઉન્ટબેટનની વિનંતી પર વી. પી. મેનને માત્ર થોડા જ કલાકોમાં ભારતની આઝાદી અને વિભાજનનો એક નવો નકશો તૈયાર કર્યો હતો.

આ 'મેનન પ્લાન' (જે પાછળથી માઉન્ટબેટન પ્લાન તરીકે ઓળખાયો) ને જવાહરલાલ નેહરુ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને બ્રિટિશ સરકારે તાત્કાલિક સ્વીકારી લીધો હતો. જો મેનને આ વ્યવહારુ રસ્તો ન શોધ્યો હોત, તો સત્તાનું હસ્તાંતરણ અનિશ્ચિત કાળ માટે અટકી પડ્યું હોત.

આધુનિક ભારતના અસલી વાસ્તુકાર

(ઉપરની તસવીરમાં) સત્તાના કેન્દ્રમાં અત્યંત સાદગીથી બેઠેલા વી. પી. મેનન અત્યારે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના જમણા હાથ બનીને ઐતિહાસિક કામ કરી રહ્યા છે.

૫૬૫ રજવાડાઓનું વિલીનીકરણ

અંગ્રેજોએ ભારત છોડવાની સાથે તમામ દેશી રાજ્યો (રજવાડાઓ) ને પણ આઝાદ કરી દીધા હતા, જેનાથી ભારત સેંકડો નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈ જવાનો ખતરો હતો. સરદાર પટેલની રાજકીય મક્કમતા અને વી. પી. મેનનની અજોડ મુત્સદ્દીગીરીના કારણે એક પછી એક રાજાઓ ભારત સંઘમાં જોડાવાના 'ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઓફ એક્સેસન' (જોડાણખત) પર સહીઓ કરી રહ્યા છે. રાજાઓને સમજાવવા, ડરાવવા કે કરારબદ્ધ કરવામાં મેનનની સહી અને બુદ્ધિ રાત-દિવસ કામ કરી રહી છે.

જો જવાહરલાલ નેહરુ અને સરદાર પટેલ ભારતના રાજકીય ચહેરા છે, તો વી. પી. મેનન આ આઝાદ હિન્દુસ્તાન અને આધુનિક વહીવટી માળખાના અદ્રશ્ય શિલ્પી છે. ઇતિહાસ આ સામાન્ય પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવીને અસાધારણ સામ્રાજ્યને સમેટનારા આ બ્યુરોક્રેટને હંમેશા કૃતજ્ઞતાપૂર્વક યાદ રાખશે.

નવી દિલ્હી, માર્ચ ૧૯૪૭

લશ્કરી ગરિમાની વિદાય: પોતાના અભ્યાસ ખંડમાં ફિલ્ડ માર્શલ લોર્ડ વેવેલ, એક અદ્રશ્ય થતા યુગના આખરી પ્રતીક

નવી દિલ્હી:

લંડનથી આવેલા બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ક્લેમેન્ટ એટલીના આદેશ બાદ, ભારતના ઉપાંત્ય (સેકન્ડ લાસ્ટ) વાઇસરોય ફિલ્ડ માર્શલ લોર્ડ વેવેલ સત્તાવાર રીતે પદમુક્ત થઈને બ્રિટન પરત ફરી રહ્યા છે. તેમની જગ્યાએ લોર્ડ માઉન્ટબેટન દિલ્હીનો કાર્યભાર સંભાળી ચૂક્યા છે. વાઇસરોય હાઉસના આ આખરી દિવસોમાં લોર્ડ વેવેલની વિદાય માત્ર એક વ્યક્તિની વિદાય નથી, પરંતુ ભારતમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના એક આખા યુગનો અંત છે.

અભ્યાસ ખંડમાં એકાકી શાસક

સામે આવેલી તસવીરમાં ફિલ્ડ માર્શલ વેવેલ પોતાના અભ્યાસ ખંડ (Study Room) માં ગંભીર મુદ્રામાં બેઠેલા નજરે પડે છે. એક અત્યંત નિષ્ઠાવાન, પ્રમાણિક અને પ્રતિષ્ઠિત લશ્કરી અધિકારી તરીકે તેમણે ઓક્ટોબર ૧૯૪૩માં બંગાળના ભયાનક દુકાળ વચ્ચે ભારતની કમાન સંભાળી હતી. તેમણે તે સમયે સેનાને અનાજ વિતરણ વ્યવસ્થામાં ઉતારીને પરિસ્થિતિ થાળે પાડવાનો ઇમાનદાર પ્રયાસ કર્યો હતો, જે તેમના ન્યાયપ્રિય સ્વભાવની સાબિતી હતી.

ઉર્જા અને વિચારોનો અંત

પરંતુ ૧૯૪૭ની શરૂઆત સુધીમાં, ભારતની જટિલ કોમી પરિસ્થિતિ, કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ વચ્ચેની કડવાશ અને આઝાદીના હિંસક આંદોલનોએ આ મક્કમ સૈનિકને થકવી દીધા હતા.

• સ્થિતિ કાબૂ બહાર: બીજા વિશ્વયુદ્ધના મોરચે મહાન વિજયો મેળવનારા વેવેલ ભારતની રાજકીય ગૂંચવણો ઉકેલવામાં લાચાર સાબિત થયા. ૧૯૪૭ સુધીમાં તેઓ ભારતની કટોકટીનો સામનો કરવા માટેની તમામ ઉર્જા, સક્રિયતા અને નવા વિચારો (Energy and Ideas) ગુમાવી ચૂક્યા હતા.

• બ્રિટિશ હોમ ગવર્નમેન્ટ સાથે મતભેદ: બ્રિટનની એટલી સરકાર ભારતમાંથી વહેલી તકે ભાગવા માંગતી હતી, જ્યારે લોર્ડ વેવેલ એક વ્યવસ્થિત અને જવાબદાર સત્તા હસ્તાંતરણ (Breakdown Plan) ના પક્ષમાં હતા. લંડન સ્થિત નેતાઓને લાગ્યું કે વેવેલ હવે આ પરિસ્થિતિને સંભાળવા માટે ખૂબ થાકી ગયા છે.

એક જૂના ભારતનું પ્રતીક જે હવે અદ્રશ્ય થઈ ગયું છે

લોર્ડ વેવેલ બ્રિટિશ શાસનના એવા જૂના હિન્દુસ્તાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા જ્યાં કાયદો, વ્યવસ્થા, લશ્કરી શિસ્ત અને બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રનો દબદબો સર્વોપરી હતો. પરંતુ ૧૯૪૭નું ભારત બદલાઈ ચૂક્યું છે. આ આજનું ભારત શેરીઓ પર થતા કોમી રમખાણો, પૂર્ણ સ્વરાજ્યના નારાઓ અને રાજકીય અંધાધૂંધીનું ભારત છે, જેમાં વેવેલ જેવા શિસ્તબદ્ધ સૈનિક માટે કોઈ સ્થાન બચ્યું નથી.

પોતાની ડાયરીમાં ભારતની કરુણ સ્થિતિ પર અનેક કવિતાઓ અને નોંધ લખનારા આ સાચા અને સન્માનનીય વાઇસરોય ભારે હૃદયે દિલ્હીથી વિદાય લઈ રહ્યા છે. ઇતિહાસ તેમને એક નિષ્ફળ વહીવટકર્તા તરીકે ભલે જુએ, પરંતુ તેમની ઇમાનદારી અને નિષ્ઠા પર ક્યારેય કોઈ પ્રશ્ન ઊભો કરી શકશે નહીં.

ધ સ્ટેટ્સમેન (The Statesman)

ખાસ પ્રતિનિધિ દ્વારા

નવી દિલ્હી, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

નવાબ હમીદુલ્લાહની નારાજગી: 'બ્રિટિશ સરકારે વંશપરંપરાગત શાસકો સાથે દગો કર્યો', નરેન્દ્ર મંડળના ચાન્સેલરની આખરી આપવીતી

નવી દિલ્હી:

૧૫ ઓગસ્ટની ઐતિહાસિક તારીખ જેમ-જેમ નજીક આવી રહી છે, તેમ-તેમ ભારતની આઝાદીના ઉત્સાહ વચ્ચે દેશના સેંકડો રજવાડાઓની કચેરીઓમાં ગંભીર ચિંતા અને આક્રોશની લાગણી ફેલાઈ ગઈ છે. ભારતના ૫૬૫ રજવાડાઓના સંગઠન એવા 'નરેન્દ્ર મંડળ' (Chamber of Princes) ના ચાન્સેલર અને ભોપાલના શક્તિશાળી શાસક નવાબ હમીદુલ્લાહ ખાને બ્રિટિશ સરકારની નીતિઓ સામે પોતાનો તીવ્ર રોષ અને નારાજગી વ્યક્ત કરી છે.

નવાબ હમીદુલ્લાહનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે ભારતમાં પોતાના સૌથી વફાદાર સાથી એવા વંશપરંપરાગત દેશી શાસકો (Hereditary Rulers) ની પીઠમાં છરો ભોંક્યો છે અને તેમને વચગાળાની સરકાર તથા કોંગ્રેસના ભરોસે લાચાર છોડી દીધા છે.

તસવીરની ગંભીરતા: સત્તા ગુમાવવાની આખરી વેદના

સામે આવેલી આ ઐતિહાસિક તસવીરમાં ભોપાલના નવાબ હમીદુલ્લાહ ખાન અત્યંત ગંભીર અને ચિંતિત મુદ્રામાં નજરે પડે છે. વર્ષો સુધી ભારતમાં બ્રિટિશ તાજની સર્વોપરિતા (Paramountcy) ના રક્ષક અને શાહી ઠાઠ-માઠ ભોગવનારા આ શાસક માટે કટોકટીની આ ઘડી અત્યંત પીડાદાયક છે. બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા ઇન્ડિયન ઇન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટમાં રજવાડાઓની સ્વાયત્તતાના રક્ષણ માટે કોઈ ઠોસ કાનૂની જોગવાઈ ન કરાતાં તેઓ અસહાય અનુભવી રહ્યા છે.

વફાદારીના બદલામાં વિશ્વાસઘાત

બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને બે-બે વિશ્વયુદ્ધોમાં ધન, સૈન્ય અને સંસાધનોથી અઢળક મદદ કરનારા રજવાડાઓને આશા હતી કે અંગ્રેજો ભારત છોડતી વખતે તેમની સ્વાયત્તતાનું સન્માન જાળવશે.

• સાર્વભૌમત્વનો અંત: લોર્ડ માઉન્ટબેટને સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે ૧૫ ઓગસ્ટ પછી બ્રિટિશ તાજની સર્વોપરિતા ખતમ થઈ જશે અને કોઈ પણ રજવાડાને સ્વતંત્ર રહેવાની કે બ્રિટિશ કોમનવેલ્થનો હિસ્સો બનવાની મંજૂરી નહીં મળે.

• બે આકરા વિકલ્પો: નવાબ હમીદુલ્લાહ અને અન્ય રાજાઓ પાસે હવે કાં તો ભારત સંઘમાં અથવા પાકિસ્તાનમાં ભળી જવા સિવાય કોઈ ત્રીજો રસ્તો બચ્યો નથી. નવાબ પોતે પાકિસ્તાનની નજીક હોવા છતાં, ભોપાલ ભૌગોલિક રીતે ભારતના હૃદય સમાન મધ્ય ભાગમાં આવેલું હોવાથી તેઓ કોઈ સ્વતંત્ર નિર્ણય લઈ શકવાની સ્થિતિમાં નથી.

"અંગ્રેજો આપણને કોંગ્રેસના દયાદાન પર છોડીને ભાગી રહ્યા છે"

નવાબ હમીદુલ્લાહના નિકટના વર્તુળો અનુસાર, તેઓ બ્રિટિશરોની આ ઉતાવળી વિદાયને વંશપરંપરાગત રાજવી પરિવારો સાથે થયેલો સૌથી મોટો ઐતિહાસિક દગો (Betrayal) ગણાવી રહ્યા છે. સદીઓ પુરાણી આ શાસન વ્યવસ્થાનો અંત લાવીને બ્રિટન પક્ષપાતી રીતે લોકશાહી તત્વોને સત્તા સોંપી રહ્યું હોવાનો તેમનો આક્ષેપ છે.

નરેન્દ્ર મંડળના ચાન્સેલર તરીકે રજવાડાઓનું અસ્તિત્વ બચાવવા માટે લંડન સુધી લોબિંગ કરનારા નવાબ હમીદુલ્લાહ હવે વાસ્તવિકતા સામે હારી ચૂક્યા છે. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને વી. પી. મેનનની વહીવટી મુત્સદ્દીગીરી સામે ભોપાલના શાસકનું આ મૌન અને ઉદાસીનતા ભારતના નકશા પરથી રજવાડા યુગના કાયમી સૂર્યાસ્તની સાક્ષી પૂરી રહી છે.

નવી દિલ્હી, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ: કોંગ્રેસના 'લોખંડી પુરુષ' જેમણે પાકિસ્તાનની માંગ સામે ક્યારેય નમતું ન જોખ્યું, દેશની સુરક્ષા કાજે લીધા મક્કમ નિર્ણયો

નવી દિલ્હી:

૧૫ ઓગસ્ટના રોજ થનારા ઐતિહાસિક સત્તા હસ્તાંતરણ પૂર્વે વચગાળાની સરકારના ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ આઝાદીના આ મહાપર્વના કેન્દ્રીય શિલ્પી તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. રાજકીય વર્તુળો અને સામાન્ય જનતામાં કોંગ્રેસના સૌથી મજબૂત અને કઠોર નેતા (The hard man of Congress) તરીકે જાણીતા સરદાર પટેલની વહીવટી કુશળતા અને અડગ વલણે સાબિત કરી દીધું છે કે નવા ભારતના ભૌગોલિક અને રાજકીય અસ્તિત્વનું રક્ષણ કરવા માટે તેમનાથી વધુ સક્ષમ વ્યક્તિ કોઈ નથી.

પાકિસ્તાનની માંગ સામે અડીખમ વલણ

મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ અને મુસ્લિમ લીગની અલગ પાકિસ્તાનની માંગ સામે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું વલણ શરૂઆતથી જ અત્યંત કડક અને બાંધછોડ વિનાનું (Uncompromising) રહ્યું છે.

• તુષ્ટિકરણનો કડકાઈથી વિરોધ: કોંગ્રેસના અન્ય નેતાઓ જ્યારે મુસ્લિમ લીગ સાથે વાટાઘાટો કરીને વચ્ચેનો રસ્તો કાઢવાની કોશિશ કરતા હતા, ત્યારે સરદારે હંમેશા સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે દેશની સુરક્ષા અને અખંડિતતાના ભોગે કોઈ પણ પ્રકારનું તુષ્ટિકરણ સ્વીકારી શકાય નહીં.

• વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર: જ્યારે લીગે વચગાળાની સરકારને અંદરથી જ ઠપ્પ કરી દીધી અને દેશભરમાં ભયાનક કોમી હુમલાઓ શરૂ થયા, ત્યારે સરદાર પટેલે જ સૌથી પહેલા વહેવારુ નિર્ણય લીધો હતો. તેમણે ખુલ્લેઆમ કહ્યું કે, જો લીગ પાકિસ્તાન ઈચ્છતી જ હોય તો દેશના હિતમાં તેમને અલગ હિસ્સો આપી દેવો જોઈએ, જેથી બાકીનું ભારત મજબૂત કેન્દ્ર સાથે એકસૂત્ર થઈ શકે. તેમણે લંગડું કે નબળું કેન્દ્ર ધરાવતા અખંડ ભારતના બદલે મજબૂત કેન્દ્ર ધરાવતા વિભાજિત ભારતના પક્ષમાં મક્કમતા બતાવી.

લોખંડી નિર્ણય અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ

(ઉપરની તસવીરમાં) ગંભીર મુદ્રા અને મક્કમ આંખો સાથે બિરાજમાન સરદાર પટેલ અત્યારે ભારતના પાયાને મજબૂત કરવામાં વ્યસ્ત છે.

રજવાડાઓ માટે આખરી અલ્ટીમેટમ

પાકિસ્તાનની સરહદો નક્કી થવાની સાથે જ સરદાર પટેલે વી. પી. મેનન સાથે મળીને ભારતના ૫૬૫ દેશી રજવાડાઓ સામે પોતાનું લોખંડી વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે તમામ શાસકોને સ્પષ્ટ કહી દીધું છે કે ભારતમાં લોકશાહી અને જનતાની ઈચ્છા જ સર્વોપરી રહેશે. કોઈ પણ રજવાડાને ભારતના હૃદય ભાગમાં રહીને સ્વાયત્ત ટાપુ બનવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં.

જવાહરલાલ નેહરુ ભલે દેશનો આંતરરાષ્ટ્રીય ચહેરો હોય, પરંતુ આ નવજાત રાષ્ટ્રને આંતરિક વિદ્રોહ, વહીવટી શૂન્યાવકાશ અને પાકિસ્તાનની આક્રમક રાજનીતિ સામે રક્ષણ આપનારી અસલી ઢાલ સરદાર પટેલ છે. ઇતિહાસ કોંગ્રેસના આ રાષ્ટ્રવાદી લોખંડી નેતાને ભારતને એકતાના તાંતણે બાંધનારા અજોડ મહાનાયક તરીકે સદાય યાદ રાખશે.

નવી દિલ્હી, એપ્રિલ ૧૯૪૭

વાઇસરોય હાઉસમાં રમૂજ અને કટાક્ષ: 'બે કાંટા વચ્ચે એક ગુલાબ', કેમેરાની સામે મહત્વાકાંક્ષી નેતાઓની અણધારી ગોઠવણ

નવી દિલ્હી:

વાઇસરોય હાઉસ (વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ ભવન) ખાતે હાલમાં ચાલી રહેલી રાજકીય બેઠકો માત્ર ગંભીર ચર્ચાઓ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ક્યારેક મુત્સદ્દીઓના અંગત સંબંધો અને તેમની વચ્ચે થતી તીક્ષ્ણ રમૂજના સાક્ષી પણ બને છે. ગઈકાલે વાઇસરોય લોર્ડ લુઈસ માઉન્ટબેટન અને મુસ્લિમ લીગના વડા મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ વચ્ચેની સત્તાવાર મુલાકાત દરમિયાન કેમેરાની સામે એક એવો પ્રસંગ બન્યો જેણે ઉપસ્થિત તમામને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધા હતા.

કેમેરાની ગોઠવણ અને જીન્નાહની ગણતરી

બેઠક પૂર્ણ થયા બાદ જ્યારે ફોટોગ્રાફર્સે આ ઐતિહાસિક મુલાકાતને કેમેરામાં કેદ કરવાની વિનંતી કરી, ત્યારે લોર્ડ માઉન્ટબેટન, લેડી એડવિના માઉન્ટબેટન અને મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ ત્રણેય સાથે ઊભા રહ્યા હતા.

• અણધારી પોઝિશન: મોહમ્મદ અલી જીન્નાહના મનમાં એવી ગણતરી હતી કે બ્રિટિશ રીત-રિવાજ અને શિષ્ટાચાર (Chivalry) મુજબ લેડી એડવિના માઉન્ટબેટનને મધ્યમાં રાખવામાં આવશે અને તેઓ પોતે તથા લોર્ડ માઉન્ટબેટન તેમની બંને બાજુએ ઊભા રહેશે.

• જ્યારે પાસા ઉલટા પડ્યા: પરંતુ ફોટોગ્રાફ લેતી વખતે લોર્ડ માઉન્ટબેટનની ચતુર ગોઠવણના કારણે ખુદ મોહમ્મદ અલી જીન્નાહને (ઉપરની તસવીરમાં) મધ્યમાં ઊભા રહેવું પડ્યું, જ્યારે લેડી એડવિના અને લોર્ડ માઉન્ટબેટન તેમની આસપાસ ગોઠવાઈ ગયા.

'બે કાંટા વચ્ચે એક ગુલાબ'નો કટાક્ષ

જ્યારે કેમેરાનો ફ્લેશ ચમકવાનો હતો, ત્યારે પોતાની આ અણધારી સ્થિતિ પર કટાક્ષ કરતા જીન્નાહે માઉન્ટબેટન દંપતી તરફ જોઈને એક અત્યંત કમનસીબ અને તીખો ઉદ્ગાર કર્યો હતો:

"બે કાંટા વચ્ચે એક ગુલાબ" (A rose between two thorns)

સામાન્ય રીતે આ અંગ્રેજી કહેવત જ્યારે કોઈ એક સુંદર સ્ત્રી બે પુરુષોની વચ્ચે ઊભી હોય ત્યારે વાપરવામાં આવે છે. જીન્નાહનો અસલી ઈરાદો લેડી એડવિનાને કેન્દ્રમાં રાખીને આ પ્રશંસા કરવાનો હતો. પરંતુ લશ્કરી ચાલાકીથી માઉન્ટબેટને પોઝિશન બદલી નાખતાં, આ વાક્ય જીન્નાહના પોતાના પર લાગુ થઈ ગયું. એટલે કે, તેઓ પોતે 'ગુલાબ' બની ગયા અને માઉન્ટબેટન દંપતી 'કાંટા' બની ગયું! આ વિલક્ષણ વક્રોક્તિ પર રૂમમાં થોડી ક્ષણો માટે હાસ્યનું મોજું ફરી વળ્યું હતું, પરંતુ તેમાં છુપાયેલો રાજકીય તણાવ પણ સ્પષ્ટ વર્તાતો હતો.

લાહોર, જુલાઈ ૧૯૪૭

સર ઇવાન જેનકિન્સની વણસાંભળી ચીસ: પંજાબના ગવર્નરની ગંભીર ચેતવણીઓની ઉપેક્ષા, વહેલી તકે ભાગવાની બ્રિટિશ નીતિથી ભયાનક રક્તપાતનો ખતરો

લાહોર:

ભારતના વિભાજનની ભૌગોલિક રેખાઓ દોરવાનું કામ જેમ-જેમ અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી રહ્યું છે, તેમ-તેમ પંજાબ પ્રાંત એક ધગધગતા જ્વાળામુખી પર આવીને ઊભો રહી ગયો છે. આ ગંભીર કટોકટી વચ્ચે સમગ્ર બ્રિટિશ સિવિલ સર્વિસમાં સૌથી સક્ષમ, વહીવટી પકડ ધરાવતા અને ભારતીય પ્રજાના હિત ચિંતક અધિકારી એવા પંજાબના ગવર્નર સર ઇવાન જેનકિન્સ અત્યારે એકલા હાથે શાંતિ જાળવવા માટે રાત-દિવસ સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.

દિલ્હી અને લંડનમાં બેઠેલા રાજકીય નેતાઓ ભલે આઝાદીની ઉજવણીની તૈયારીઓ કરી રહ્યા હોય, પરંતુ પંજાબની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી વાકેફ સર ઇવાન જેનકિન્સ લાહોર અને અમૃતસરની ગલીઓમાં ભવિષ્યમાં થનારા ભયાનક નરસંહારના ભણકારા સ્પષ્ટપણે સાંભળી રહ્યા છે.

પંજાબના સૌથી સક્ષમ વહીવટકર્તા

(ઉપરની તસવીરમાં) પોતાના સત્તાવાર કાર્યાલયમાં અત્યંત ચિંતિત અને ગંભીર મુદ્રામાં બેઠેલા સર ઇવાન જેનકિન્સને આધુનિક ભારતના ઇતિહાસમાં બ્રિટિશ શાસનના સૌથી કાબેલ અને ઇમાનદાર સેવકોમાંના એક (One of the ablest servants of India) ગણવામાં આવે છે. પંજાબમાં હિન્દુ, મુસ્લિમ અને શીખ સમુદાયો વચ્ચે સતત વધી રહેલી કડવાશને કારણે જ્યારે માર્ચ ૧૯૪૭માં યુનિયનિસ્ટ પાર્ટીની ગઠબંધન સરકાર પડી ભાંગી, ત્યારે જેનકિન્સે ગવર્નર શાસન હાથમાં લઈને સ્થિતિને કાબૂમાં રાખવા પોતાની તમામ તાકાત લગાવી દીધી હતી.

વણસાંભળી ચેતવણીઓ અને દિલ્હીની ઉદાસીનતા

ગવર્નર જેનકિન્સે વાઇસરોય લોર્ડ માઉન્ટબેટન અને વચગાળાની સરકારના નેતાઓને સતત પત્રો અને ગુપ્ત અહેવાલો મોકલીને સ્પષ્ટ ચેતવણીઓ આપી છે:

• નકશા વિનાની આઝાદી એ આત્મહત્યા છે: જેનકિન્સની સૌથી મોટી દલીલ એ છે કે જ્યાં સુધી પંજાબના ભાગલાની સત્તાવાર સરહદો (બાઉન્ડ્રી કમિશનનો ચુકાદો) આઝાદી પહેલા જાહેર કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી સરહદી વિસ્તારોમાં અફવાઓ અને ભયનું સામ્રાજ્ય રહેશે, જે મોટા પાયે હિંસા ભડકાવશે.

• લશ્કરની અપૂરતી સંખ્યા: તેમણે વારંવાર માંગ કરી છે કે પંજાબ બોર્ડર ફોર્સમાં સૈનિકોની સંખ્યા વધારવામાં આવે, કારણ કે સ્થાનિક પોલીસનું પણ કોમીકરણ થઈ ચૂક્યું છે.

ઇતિહાસની સૌથી મોટી કમનસીબી

જો દિલ્હીમાં બેઠેલા શાસકો અને લોર્ડ માઉન્ટબેટેને સર ઇવાન જેનકિન્સની આ સમયસરની ચેતવણીઓ (Warnings) પર ધ્યાન આપ્યું હોત અને ઉતાવળ કરવાના બદલે વહીવટી તંત્રને સરહદો સુરક્ષિત કરવાનો સમય આપ્યો હોત, તો પંજાબમાં નિર્દોષ નાગરિકોની જે ભયાનક કતલબાજી (Slaughter) થવાની સંભાવના દેખાઈ રહી છે, તેને મોટા પાયે ટાળી શકાઈ હોત.

પરંતુ લંડનની એટલી સરકાર અને વાઇસરોય હાઉસ હિન્દુસ્તાનમાંથી વહેલી તકે માત્ર સત્તા સમેટીને ભાગવાની ઉતાવળમાં છે. રાજકીય વાટાઘાટોની આ આંધળી દોટમાં પંજાબના આ વહીવટી વડાની વાસ્તવિક રજૂઆતો નકશાના કાગળો નીચે દબાઈ ગઈ છે. જેનકિન્સનું આ મૌન ભવિષ્યના એવા રક્તપાતની સાક્ષી પૂરી રહ્યું છે, જે આઝાદીના ઈતિહાસને હંમેશા લોહીથી લથપથ રાખશે.

નવી દિલ્હી, સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭

જવાહરલાલ નેહરુ બે વૈશ્વિક પ્રવાહો વચ્ચે: દિલ્હીના શરણાર્થી શિબિરોમાં ગાંધીજીની નૈતિક છત્રછાયા અને લંડન સાથે સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સનું રાજકીય સેતુ

નવી દિલ્હી:

૧૫ ઓગસ્ટના રોજ સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ હિન્દુસ્તાનના પ્રથમ વડાપ્રધાન બનેલા પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ અત્યારે ઇતિહાસની સૌથી જટિલ અને કપરી પરિસ્થિતિઓમાંથી દેશને બહાર લાવવા મથી રહ્યા છે. વિભાજનની ભયાનક હિંસા અને લાખો શરણાર્થીઓની હિજરત વચ્ચે વડાપ્રધાન નેહરુ અત્યારે બે અત્યંત વિપરીત મોરચે એકસાથે સક્રિય છે: એક તરફ ભારતની ધરતી પર ગાંધીજીનો નૈતિક પ્રભાવ છે, તો બીજી તરફ લંડનની બ્રિટિશ સરકાર સાથેના ઉચ્ચ સ્તરીય રાજકીય સંબંધો છે.

શરણાર્થી શિબિરમાં મહાત્મા અને નેહરુ: માનવતાની વહારે

સામે આવેલી પ્રથમ તસવીરમાં (ઉપર) વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી સાથે દિલ્હીના એક શરણાર્થી શિબિર (Refugee Camp) ની મુલાકાત લેતા નજરે પડે છે. પાકિસ્તાનથી બધું જ ગુમાવીને આવેલા હિન્દુ-શીખ પરિવારો અને હિંસાથી ભયભીત સ્થાનિક મુસ્લિમોની પીડા પર મલમ લગાવવા માટે આ બંને નેતાઓ રાત-દિવસ એક કરી રહ્યા છે.

૧૯૪૭ના આ અત્યંત તણાવપૂર્ણ દિવસોમાં પણ મહાત્મા ગાંધીનો પ્રભાવ કોંગ્રેસના આ સર્વોચ્ચ નેતા (નેહરુ) પર અકબંધ રહ્યો છે. જ્યારે પણ દેશની સહિષ્ણુતા અને નૈતિક મૂલ્યો દાવ પર લાગ્યા છે, ત્યારે નેહરુએ હંમેશા ગાંધીજીના માર્ગદર્શન અને નૈતિક છત્રછાયામાં જ આશરો લીધો છે. ગાંધીજીની હાજરી જ નેહરુને આ હિંસક તોફાનો વચ્ચે અડગ રહેવાની શક્તિ પૂરી પાડી રહી છે.

લંડન સાથે સીધો સંપર્ક: સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ સાથે મંત્રણા

બીજી તરફ, નીચેની તસવીરમાં પંડિત નેહરુ બ્રિટિશ કેબિનેટના વરિષ્ઠ મંત્રી અને ભારતના જૂના મિત્ર સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ (Sir Stafford Cripps) સાથે ગંભીર ચર્ચામાં વ્યસ્ત દેખાય છે. આ તસવીર ભારતની આઝાદી પાછળના રાજકીય કાવાદાવાની બીજી કડીને ઉજાગર કરે છે.

• લંડન સુધી સીધો સેતુ: ભારત ભલે બ્રિટિશ શાસનથી મુક્ત થઈ ગયું હોય, પરંતુ સત્તા હસ્તાંતરણની તકનીકી બાબતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતના હિતોના રક્ષણ માટે લંડન સાથે સંપર્ક જાળવી રાખવો જરૂરી છે. નેહરુએ બ્રિટનમાં સત્તાધારી ક્લેમેન્ટ એટલી (Clement Attlee) ની લેબર સરકાર સાથે સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સના માધ્યમથી સીધા લિંક્સ (Direct Links) જાળવી રાખ્યા છે.

• ક્રિપ્સ ૧૯૪૨ અને ૧૯૪૬ (કેબિનેટ મિશન) દરમિયાન નેહરુના અંગત સંપર્કમાં આવ્યા હતા અને તેમની આ મિત્રતા અત્યારે આઝાદી પછીના સંક્રમણ કાળમાં લંડનથી સૈન્ય અને આર્થિક સહયોગ મેળવવામાં સેતુ સમાન સાબિત થઈ રહી છે.

આંતરિક આત્મા અને બાહ્ય મુત્સદ્દીગીરી

પંડિત નેહરુની આ બે તસવીરો તેમના નેતૃત્વના બે પાસા દર્શાવે છે. એક પાસું એવું છે જે ભારતના ધૂળિયા શરણાર્થી કેમ્પોમાં ગાંધીજીની આંગળી પકડીને દેશના આત્માને બચાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, જ્યારે બીજું પાસું પશ્ચિમી શિષ્ટાચાર સાથે વૈશ્વિક મંચ પર આધુનિક ભારતના પાયા મજબૂત કરવા માટે ક્રિપ્સ જેવા મુત્સદ્દીઓ સાથે ટેબલ ટોક કરે છે.

ભયાનક કોમી રમખાણોની આગ વચ્ચે પણ નેહરુએ પોતાના આ બંને સ્ત્રોતો (ગાંધીજીની નૈતિકતા અને ક્રિપ્સ દ્વારા બ્રિટિશ રાજદ્વારી સંબંધો) ને જીવંત રાખીને નવજાત ભારત પ્રજાસત્તાકને એક નવી દિશા આપવાનું ભગીરથ કાર્ય ચાલુ રાખ્યું છે.

નવી દિલ્હી, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

બ્રિટિશ ભારતીય સેનાના જનરલ ઓચિનલેકની આખરી આપવીતી: પોતાના જ સૈનિકો અને પરિવારો વચ્ચે ખુશ રહેતા કમાન્ડર-ઇન-ચીફ, આર્મીના વિભાજનથી આઘાતમાં

નવી દિલ્હી:

૧૫ ઓગસ્ટના રોજ થનારા ભારતના વિભાજનની સૌથી મોટી અને આકરી કિંમત દેશની તે મહાન સંસ્થાએ ચૂકવવી પડી રહી છે, જેણે સદીઓ સુધી સરહદોનું રક્ષણ કર્યું છે—એટલે કે બ્રિટિશ ભારતીય સેના (British Indian Army). આ સેનાના વિભાજનની પીડાદાયક પ્રક્રિયા અત્યારે દેશના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ ફિલ્ડ માર્શલ સર કલોડ ઓચિનલેકના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલી રહી છે, જેમના માટે પોતાના હાથે જ આ ભવ્ય સેનાના ટુકડા કરવા એ જીવનનો સૌથી મોટો આઘાત સાબિત થઈ રહ્યો છે.

સૈનિકોના સાચા રક્ષક: છાવણીઓમાં ખુશખુશાલ જનરલ

ફિલ્ડ માર્શલ ઓચિનલેક (જેમણે સૈનિકો પ્રેમથી 'ધ ઓક' તરીકે ઓળખે છે) સમગ્ર બ્રિટિશ ભારતીય સેનામાં અત્યંત લોકપ્રિય અને આદરણીય નેતા છે. હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ કે ગુરખા—દરેક રેજિમેન્ટના જવાનો તેમના પ્રત્યે અજોડ વફાદારી ધરાવે છે.

• પરિવાર જેવો નાતો: તેઓ વાઇસરોય હાઉસની આલીશાન પાર્ટીઓ કરતાં સૈન્યની છાવણીઓમાં (બેરક્સમાં) જઈને સામાન્ય સૈનિકો અને તેમના પરિવારો સાથે મુક્ત મને વાતો કરવામાં અને સુખ-દુઃખ વહેંચવામાં સૌથી વધુ ખુશ રહેતા હતા. તેઓ ભારતીય જવાનોની નસ-નસથી વાકેફ છે અને તેમની આ સાદગીએ તેમને સેનાના હૃદય સમ્રાટ બનાવ્યા છે.

મહાન સંસ્થાનું વિખેરણ અને માનસિક આઘાત

પરંતુ ૧૯૪૭ના રાજકીય નિર્ણયોએ આ પ્રતિષ્ઠિત સૈન્યને પણ ધર્મના આધારે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વહેંચી નાખવાનો આદેશ આપ્યો છે. વર્ષો સુધી જે સૈનિકોએ એક જ થાળીમાં ખાધું અને એક જ ધ્વજ હેઠળ લોહી વહાવ્યું, તેઓ હવે એકબીજા સામે સરહદો ખેંચીને ઊભા રહેવા મજબૂર બન્યા છે.

આ ભવ્ય અને અત્યંત શિસ્તબદ્ધ સંસ્થાને પોતાની નજર સામે છિન્નભિન્ન થતી જોઈને ઓચિનલેક અંદરથી સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડ્યા છે (His devastation). એક સૈનિક તરીકે પોતાની જ સેનાનો આ અંત તેઓ સહન કરી શક્યા નથી.

વ્યૂહાત્મક ભૂલ: રક્તપાત પાછળનું મોટું કારણ

આ માનસિક આઘાત અને પીડાના કારણે જનરલ ઓચિનલેક આગામી સુરક્ષા વ્યવસ્થા અંગે એક ગંભીર વ્યૂહાત્મક ભૂલ (Serious strategic misjudgement) કરી બેઠા છે.

પંજાબ બોર્ડર ફોર્સ પર અતિ-વિશ્વાસ

ભાગલા વખતે પંજાબમાં ફાટી નીકળનારી સંભવિત હિંસાને રોકવા માટે તેમણે તટસ્થ 'પંજાબ બોર્ડર ફોર્સ' (PBF) ની રચના કરી હતી. ઓચિનલેકને પોતાની સેનાના ધર્મનિરપેક્ષ શિસ્ત પર એટલો અતૂટ ભરોસો હતો કે તેમને લાગ્યું કે આ સૈનિકો કોમી ભાવનાથી ઉપર ઉઠીને રમખાણો રોકી લેશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ રહી કે વિભાજનની આગ એટલી ભયાનક હતી કે ખુદ સૈન્ય અને પોલીસના જવાનો પણ કોમી રંગે રંગાઈ ગયા. પરિણામે, ઓચિનલેકનો આ વ્યૂહાત્મક અંદાજ ખોટો પડ્યો અને પંજાબ સરહદે ઇતિહાસનો સૌથી મોટો માનવ સંહાર રોકવામાં સૈન્ય નિષ્ફળ રહ્યું.

સેનાના નકશા બદલાઈ રહ્યા છે અને શસ્ત્રોની વહેંચણી થઈ રહી છે, પણ પોતાના વહાલા સૈનિકોની વિદાય જોઈ રહેલા આ કમાન્ડર-ઇન-ચીફનું મૌન કહી રહ્યું છે કે ઇતિહાસ ભલે આઝાદીના ગીતો ગાય, પરંતુ સેનાના આ ટુકડા ભવિષ્યના બંને દેશો માટે કાયમી યુદ્ધના ભણકારા લઈને આવી રહ્યા છે.

રામપુર, જૂન ૧૯૪૭

રામપુર રજવાડાના સૈન્યની કવાયત: શિક્ષણ પાછળ બજેટ વાપરનારા મહારાજાના લશ્કરે ફિલ્ડ માર્શલ ઓચિનલેકને સલામી આપી, જૂની બંદૂકો આકર્ષણનું કેન્દ્ર

રામપુર:

બ્રિટિશ ભારતના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ ફિલ્ડ માર્શલ સર કલોડ ઓચિનલેક હાલમાં દેશના જુદા જુદા રજવાડાઓની મુલાકાતે છે, જ્યાં તેઓ દેશી રાજ્યોના સૈન્યની ક્ષમતા અને વિભાજન પછીની સુરક્ષા વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે. આ કડીના ભાગરૂપે ગઈકાલે તેમણે રામપુર રજવાડાની મુલાકાત લીધી હતી, જ્યાં રામપુરના મહારાજાના શાહી સૈન્ય (State Troops) દ્વારા જનરલ ઓચિનલેકના સન્માનમાં એક ભવ્ય પરેડ (Parade) નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પરેડ વાઇસરોય હાઉસ અને સૈન્ય વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચાનો વિષય બની છે.

જૂની શૈલીની બંદૂકો અને શિક્ષણ પ્રીતિ

આ પરેડ દરમિયાન જે બાબતે બ્રિટિશ લશ્કરી અધિકારીઓનું સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચ્યું, તે રામપુરના સૈનિકોના હથિયારો હતા. ૧૯૪૭ના આ આધુનિક યુગમાં પણ, જ્યાં વિશ્વયુદ્ધો ઓટોમેટિક શસ્ત્રોથી લડાયા છે, રામપુરના સૈનિકો (ઉપરની તસવીરમાં) જૂની શૈલીની મસ્કેટો (Old-style muskets/જામગ્રીવાળી બંદૂકો) થી સજ્જ થઈને માર્ચ કરી રહ્યા હતા.

• લશ્કરના બદલે શિક્ષણ પર ખર્ચ: આ આશ્ચર્યજનક બાબત પાછળ મહારાજાની પ્રશંસનીય અને પ્રગતિશીલ નીતિ જવાબદાર છે. રામપુરના મહારાજાએ પોતાના રાજ્યના સંરક્ષણ બજેટનો મોટો હિસ્સો આધુનિક શસ્ત્રો પાછળ વેડફવાના બદલે પ્રજાના શિક્ષણ, શાળાઓ અને પુસ્તકાલયો પાછળ ખર્ચવાનું વધુ પસંદ કર્યું હતું. પરિણામે, તેમનું સૈન્ય શસ્ત્રોની દ્રષ્ટિએ ઘણું પાછળ રહી ગયું, પરંતુ રાજ્ય શૈક્ષણિક સ્તરે આગળ વધ્યું છે.

રમખાણોમાં તટસ્થતા અને અન્ય રજવાડાઓનો પક્ષપાત

આ નબળા અને જૂના હથિયારોના કારણે જ, રામપુરના સૈન્યએ આસપાસના વિસ્તારોમાં ફાટી નીકળેલી વિભાજનની હિંસક ઘટનાઓ કે કોમી રમખાણોમાં કોઈ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી નથી (They played little part in events). હથિયારોના અભાવે આ સૈન્ય શાંતિ જાળવવામાં કે કોઈ મોટા ઓપરેશનમાં ભાગ લેવા સક્ષમ નહોતું, જે એક રીતે રામપુર માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થયું છે કારણ કે તેઓ હિંસાથી દૂર રહી શક્યા છે.

અન્ય રજવાડાના સૈન્યનું ભયાનક કોમીકરણ

રામપુરથી વિપરીત, ભારતના અન્ય કેટલાક મોટા રજવાડાઓની સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક છે. પંજાબ અને રાજપૂતાનાના કેટલાક દેશી રાજ્યોના આધુનિક હથિયારોથી સજ્જ સૈન્યો (Other state forces) સંપૂર્ણપણે પક્ષપાતી (Actively partisan) બની ચૂક્યા છે. ત્યાંના શાસકોએ પોતાના સૈન્યનો ઉપયોગ લઘુમતી પ્રજાને ડરાવવા, હાંકી કાઢવા અથવા રમખાણોમાં કોઈ એક પક્ષને સીધી મદદ કરવા માટે કર્યો હોવાના ગંભીર અહેવાલો દિલ્હી પહોંચ્યા છે.

રામપુરના મહારાજાની સૈનિક પરેડ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે હથિયારો કરતાં જ્ઞાનને મહત્વ આપનારા શાસકો આ હિંસક કાળમાં પણ પોતાની માનવતા બચાવી શક્યા છે, જ્યારે આધુનિક લશ્કર ધરાવતા અન્ય રાજ્યો પોતાની જ પ્રજાના રક્તપાતનું માધ્યમ બની ગયા છે.

કલકત્તા, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ અને આઝાદ હિંદ ફોજની વિરાસત: સૈન્ય મોરચે ભલે મર્યાદિત, પરંતુ દેશની આઝાદી પાછળની અસલી રાજકીય ક્રાંતિ

કલકત્તા:

ભારત જ્યારે બ્રિટિશ શાસનની ગુલામીમાંથી મુક્ત થઈને સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર બનવા જઈ રહ્યું છે, ત્યારે દેશભરમાં એક એવા મહાનાયકનું સ્મરણ શ્રદ્ધાપૂર્વક થઈ રહ્યું છે જેમણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પાયા હચમચાવી દીધા હતા—એટલે કે નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ. સિંગાપોર અને બર્માના મોરચે 'આઝાદ હિંદ ફોજ' (INA - Indian National Army) દ્વારા લડાયેલી સશસ્ત્ર લડતના પડઘા આજે પણ દિલ્હીના લાલ કિલ્લાથી લઈને બ્રિટિશ આર્મીની છાવણીઓ સુધી સંભળાઈ રહ્યા છે.

આઝાદ હિંદ ફોજની ઝાંખી: નારી શક્તિ અને કઠોર શિસ્ત

સામે આવેલી એક ઐતિહાસિક તસવીરમાં (ઉપર) નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ પોતાના કઠોર સૈન્ય પગરખાં (Jackboots) પહેરીને ગર્વભેર આઝાદ હિંદ ફોજની મહિલા ટુકડી—'રાણી ઝાંસી રેજિમેન્ટ'—સામેથી પસાર થતા (March પાસ્ટ કરતા) નજરે પડે છે. વિશ્વના લશ્કરી ઇતિહાસમાં એશિયાના મોરચે મહિલાઓની આવી સશસ્ત્ર સૈન્ય રેજિમેન્ટ ઊભી કરવાનો આ પ્રથમ અને અજોડ પ્રયોગ હતો.

નેતાજીએ સૈન્યમાં પશ્ચિમી અને ખાસ કરીને યુરોપિયન શૈલીની અત્યંત કઠોર શિસ્ત લાદી હતી. ફોજના પ્રારંભિક સૈનિકો અને ભરતી થનારા યુવાનોએ નેતાજી પ્રત્યે વફાદારીના એવા જ આકરા સોગંદ (Oath of loyalty) લેવા પડતા હતા, જે જર્મનીની કુખ્યાત વફેન એસએસ (Waffen SS) સૈન્ય ટુકડીના મોડલ પર આધારિત હતા. નેતાજીનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય સૈનિકોમાં બ્રિટિશ શાસન સામે મરવા-મારવાનો કટ્ટર જુસ્સો પેદા કરવાનો હતો.

સૈન્ય મોરચે મર્યાદિતતા, રાજકીય મોરચે મહાવિજય

બ્રિટિશ આર્મીના સત્તાવાર અહેવાલો મુજબ, શસ્ત્રોની અછત, ખરાબ હવામાન અને જાપાનના સૈન્યની પીછેહઠને કારણે આઝાદ હિંદ ફોજ ઇમ્ફાલ અને કોહિમાના મોરચે સૈન્યની દ્રષ્ટિએ વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકી નહોતી (Ineffective militarily). પરંતુ આ લશ્કરી હાર છતાં, આ ફોજે જે રાજકીય વંટોળ ઊભો કર્યો, તેણે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના શબપેટી પર છેલ્લો ખીલો ઠોકી દીધો.

બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને હચમચાવતી રાજકીય શક્તિ

બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ જ્યારે લાલ કિલ્લા પર INAના સૈનિકો (મેજર શાહ નવાઝ ખાન, કર્નલ ગુરબક્ષ સિંહ ધિલોન અને પ્રેમ સહગલ) પર રાજદ્રોહનો મુકદ્દમો ચલાવવામાં આવ્યો, ત્યારે સમગ્ર હિન્દુસ્તાન ઉકળી ઉઠ્યું હતું. જાતિ અને ધર્મના ભેદભાવ ભૂલીને કરોડો ભારતીયો આ સૈનિકોની વહારે આવ્યા. આ ઘટનાના કારણે જ ૧૯૪૬માં મુંબઈમાં રોયલ ઇન્ડિયન નેવી (બ્રિટિશ નૌકાસેના)ના ભારતીય સૈનિકોએ ઐતિહાસિક બળવો કર્યો. અંગ્રેજોને સમજાઈ ગયું કે જે ભારતીય સૈનિકોના જોરે તેઓ દેશ પર શાસન કરી રહ્યા છે, તે સેનામાં હવે નેતાજીનો દેશભક્તિનો રંગ ચડી ચૂક્યો છે.

આઝાદ હિંદ ફોજ ભલે યુદ્ધના મેદાનમાં વિજેતા ન બની શકી, પરંતુ દેશની અંદર બ્રિટિશરો પ્રત્યેનો ભય કાયમ માટે ખતમ કરીને આઝાદીને અનિવાર્ય બનાવનારી તે સૌથી મોટી રાજકીય તાકાત (A significant political force) સાબિત થઈ છે. આઝાદીના આ મંગલ પ્રભાતે નેતાજીનો 'જય હિંદ'નો નારો જ આધુનિક ભારતનો નવો મંત્ર બની રહ્યો છે.

નવી દિલ્હી, ૪ જૂન ૧૯૪૭

૩ જૂનની એ ઐતિહાસિક બેઠક: વાઇસરોયના કક્ષમાં ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલાના પ્લાન પર આખરી મહોર, નાની ગોળ ટેબલ પર દેશનું ભવિષ્ય નક્કી થયું

નવી દિલ્હી:

ગઈકાલે ૩ જૂનના રોજ વાઇસરોય હાઉસ (વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ ભવન) ના અભ્યાસ ખંડમાં હિન્દુસ્તાનના ઇતિહાસની સૌથી કટોકટીપૂર્ણ અને નિર્ણાયક બેઠક યોજાઈ ગઈ. આ બેઠકમાં બ્રિટિશ સત્તાવાર પ્રતિનિધિઓ અને ભારતના ટોચના રાજકીય નેતાઓએ દેશના ભાગલા અને માત્ર બે જ મહિનાની અંદર સત્તાના હસ્તાંતરણના ઐતિહાસિક 'માઉન્ટબેટન પ્લાન' (૩ જૂન પ્લાન) ને સત્તાવાર રીતે સ્વીકારી લીધો છે. આ મુલાકાત સાથે જ અખંડ ભારતના કાયમી વિભાજન પર આખરી મહોર વાગી ચૂકી છે.

ગોળ ટેબલની મુત્સદ્દીગીરી: નિકટતા વધારવાનો બ્રિટિશ પ્રયાસ

સામે આવેલી આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તસવીરમાં વાઇસરોયના અભ્યાસ ખંડ (Study Room) માં લુઈસ માઉન્ટબેટનની બંને બાજુએ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ અને મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ ગંભીર મુદ્રામાં બેઠેલા નજરે પડે છે. વાઇસરોયના ચીફ ઓફ સ્ટાફ લોર્ડ ઇસ્મે (Lord Ismay) તેમની બિલકુલ પાછળ બેઠા છે, જેઓ બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ક્લેમેન્ટ એટલીની લંડન સરકારના આદેશોનું સીધું સંકલન કરી રહ્યા છે.

• નાની ગોળ ટેબલનો વ્યુહાત્મક ઉપયોગ: ઓરડામાં ચાલી રહેલા ભારે તણાવ અને નેતાઓ વચ્ચેની રાજકીય કડવાશને ઓછી કરવા માટે આ બેઠકમાં કોઈ મોટા કોન્ફરન્સ ટેબલના બદલે એક નાની ગોળ ટેબલ (Small round table) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વાઇસરોય માઉન્ટબેટનની આ એક ગણતરીપૂર્વકની ચાલ હતી, જેથી નેતાઓ વચ્ચે એક પ્રકારની નિકટતા કે આત્મીયતાનો અહેસાસ (Sense of intimacy) ઊભો કરી શકાય અને કોઈ પણ વિવાદ વગર આખરી નકશા પર સહમતી મેળવી શકાય.

ઇતિહાસનો સૌથી મોટો વળાંક

આ નાની ટેબલની આસપાસ થયેલી ચર્ચા દરમિયાન નક્કી થયું કે આગામી ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯ body૭ ના રોજ બ્રિટિશ શાસન ભારતને આઝાદી આપશે, પરંતુ તેની સાથે જ ભારત અને પાકિસ્તાન નામના બે અલગ પ્રભુત્વવાળા રાજ્યો (Dominions) અસ્તિત્વમાં આવશે. પંજાબ અને બંગાળના ભાગલા પાડવાની પ્રક્રિયા પણ આ બેઠકમાં આખરી કરવામાં આવી હતી.

શાંતિ પાછળનો છુપો તણાવ

તસવીરમાં ભલે તમામ નેતાઓ એક નાની ટેબલની આસપાસ શાંતિથી બેઠેલા દેખાતા હોય, પરંતુ તેમની વચ્ચે કરોડો લોકોના ભવિષ્ય, ભૌગોલિક સીમાઓ અને સંસાધનોની વહેંચણી અંગે તીવ્ર મતભેદો હતા. નેહરુ પોતાના દેશના ટુકડા થવાના આઘાતમાં હતા, જ્યારે જીન્નાહ પોતાના ઉધઈ ખાધેલા પાકિસ્તાનની મર્યાદિત સીમાઓથી અસંતોષ અનુભવી રહ્યા હતા.

આ નાની ગોળ ટેબલ પર લેવાયેલા નિર્ણયોએ સદીઓ પુરાણા અખંડ હિન્દુસ્તાનના ભૌગોલિક નકશાને કાયમ માટે બદલી નાખ્યો છે. વાઇસરોયના આ ઓરડામાંથી નીકળેલી '૩ જૂનની જાહેરાત' હવે કરોડો પરિવારોના વિસ્થાપન અને ઇતિહાસના સૌથી મોટા સ્થળાંતરની પૃષ્ઠભૂમિ બની ચુકી છે.

અમૃતસર બોર્ડર, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

માનવ ઇતિહાસનું સૌથી મોટું મહાભિનિષ્ક્રમણ: હિજરતના માર્ગે લાખો શરણાર્થીઓની દોડ, માત્ર પાંચ મહિનામાં ૧ કરોડ ૨૦ લાખ લોકો બેઘર થશે

વાઘા સરહદ / પંજાબ:

ભારત અને પાકિસ્તાનની નવી ભૌગોલિક સીમાઓ (રેડક્લિફ લાઇન) સત્તાવાર રીતે જાહેર થતાંની સાથે જ, ઉપખંડના ઇતિહાસનું સૌથી ભયાનક, લોહિયાળ અને કરુણ પ્રકરણ શરૂ થઈ ગયું છે. સદીઓથી પડોશી તરીકે સાથે રહેતા કરોડો નાગરિકો હવે પોતાના જ વતન, જમીન અને મૂડી છોડીને અજાણ્યા ભવિષ્ય તરફ ભાગવા મજબૂર બન્યા છે. સરહદના બંને તરફથી શરણાર્થીઓની ભીડ અને કાફલાઓ (Refugees) ની અટક્યા વગરની હજારો કિલોમીટર લાંબી કતારો શરૂ થઈ ગઈ છે.

ભય અને આંસુઓ વચ્ચે મહાસ્થળાંતર

સામે આવેલી હૃદયદ્રાવક તસવીરમાં (ઉપર) બળદગાડાં, માથે પોટલાં અને અસહાય બાળકો-વૃદ્ધોને ખભા પર ઉઠાવીને ચાલતા શરણાર્થીઓનો એક ક્યારેય ન ખૂટે તેવો કાફલો નજરે પડે છે. આ લોકો કઈ દિશામાં જઈ રહ્યા છે અને કાલે તેઓ જીવતા રહેશે કે નહીં, તેની કોઈ ગેરંટી નથી. આસપાસના ગામોમાંથી આવતી હિંસા, આગચંપી અને લૂંટફાટની અફવાઓએ આ કટોકટીને વધુ ઘાતક બનાવી દીધી છે.

• આંકડા ધ્રૂજાવી દે તેવા છે: લશ્કરી અને સરકારી વહીવટીતંત્રના અંદાજો મુજબ, આ ઓગસ્ટ મહિનાથી શરૂ કરીને આગામી ડિસેમ્બર ૧૯૪૭ (માત્ર પાંચ મહિના) ની અંદર આશરે ૬૦ લાખ (૬ મિલિયન) મુસ્લિમો ભારત છોડીને પાકિસ્તાન તરફ પ્રયાણ કરશે.

• તેની સામે બિલકુલ એ જ સમયે, ૬૦ લાખ (૬ મિલિયન) બિન-મુસ્લિમો (હિન્દુ અને શીખ પરિવારો) પાકિસ્તાન સરહદથી બધું જ ગુમાવીને હિન્દુસ્તાન તરફ વળતી હિજરત કરશે. કુલ મળીને ૧ કરોડ ૨૦ લાખથી વધુ લોકોની આ અદલાબદલી માનવ ઇતિહાસનું સૌથી મોટું સામૂહિક સ્થળાંતર સાબિત થવા જઈ રહ્યું છે.

રેલવે સ્ટેશનો અને રસ્તાઓ પર સ્મશાનવત દ્રશ્યો

અમૃતસર, લાહોર અને દિલ્હીના રેલવે સ્ટેશનો અત્યારે શરણાર્થીઓની ચીસોથી ગાજી રહ્યા છે. ટ્રેનોની અંદર જ નહીં, પરંતુ છાપરાં અને એન્જિન પર પણ લોકો લટકીને મુસાફરી કરી રહ્યા છે. કમનસીબી એ છે કે આ શરણાર્થી કાફલાઓ પર માર્ગમાં સશસ્ત્ર બળવાખોરો દ્વારા હુમલા અને નરસંહારના ભયાનક અહેવાલો પણ મળી રહ્યા છે.

નકશા પર દોરાયેલી લીટીની કિંમત

દિલ્હીના એરકન્ડિશન્ડ ઓરડામાં બેસીને બ્રિટિશ કાતરથી નકશા પર જે સીમાઓ દોરવામાં આવી, તેની અસલી કિંમત આ દેશના ગરીબ ખેડૂતો, મજૂરો અને અબોલ બાળકો પોતાના લોહી અને આંસુઓથી ચૂકવી રહ્યા છે.

આઝાદીના ભવ્ય જશ્ન વચ્ચે પંજાબ અને બંગાળની ધરતી પરથી પસાર થઈ રહેલા આ શરણાર્થીઓના કાફલા ચીસ પાડીને કહી રહ્યા છે કે, બે નવા રાષ્ટ્રોનો જન્મ કરોડો નિર્દોષ લોકોના કાયમી વિસ્થાપન અને બરબાદીના પાયા પર થયો છે. ઇતિહાસ આ પાંચ મહિનાના મહાભિનિષ્ક્રમણને ક્યારેય ભૂલી શકશે નહીં.

જુનાગઢ, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

જુનાગઢ રજવાડાના નવાબની વિચિત્રતા: બહુમતી હિન્દુ પ્રજા પર શાસન કરતા મુસ્લિમ શાસક શ્વાનભક્તિમાં મશગૂલ, ભારત કે પાકિસ્તાનમાં જોડાવા અંગે હજુ પણ અનિર્ણાયક સ્થિતિ

જુનાગઢ:

૧૫ ઓગસ્ટની ઐતિહાસિક ઘડીઓ જેમ-જેમ નજીક આવી રહી છે, તેમ-તેમ કાઠિયાવાડ (ગુજરાત)નું મહત્વનું રજવાડું જુનાગઢ સમગ્ર દેશમાં ભારે ચિંતા અને રાજકીય વિવાદનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. ભારતના અન્ય દેશી રાજ્યોના શાસકો જ્યારે ભૌગોલિક વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને ભારત સંઘ સાથે જોડાઈ રહ્યા છે, ત્યારે જુનાગઢના નવાબ મહોબતખાન ત્રીજા હજુ પણ કોઈ ચોક્કસ નિર્ણય લઈ શક્યા નથી. આ અનિર્ણાયક સ્થિતિ પાછળ નવાબની વિચિત્ર જીવનશૈલી અને પાકિસ્તાન તરફનો છૂપો ઝુકાવ જવાબદાર હોવાનું મનાઈ રહ્યું છે.

ભૌગોલિક વિરોધાભાસ અને વિચિત્ર શોખ

જુનાગઢ રજવાડાની ભૌગોલિક અને સામાજિક સ્થિતિ અત્યંત જટિલ છે. અહીંના શાસક મુસ્લિમ (નવાબ મહોબતખાન) છે, જ્યારે રાજ્યની પ્રચંડ બહુમતી (આશરે ૮૦% થી વધુ) જનતા હિન્દુ સમુદાયની છે. વળી, જુનાગઢ ચારેય બાજુથી ભારતીય સરહદો અને અન્ય હિન્દુ રજવાડાઓથી ઘેરાયેલું છે.

• શ્વાન લગ્નો પાછળ હજારોનો ધુમાડો: રાજ્ય પર આઝાદી અને વિભાજનની કટોકટી તોળાઈ રહી છે, ત્યારે વહીવટી વર્તુળોમાં નવાબના શ્વાન પ્રત્યેના અતિશય અને વિચિત્ર લગાવની ચર્ચાઓ જોરશોરથી ચાલી રહી છે. નવાબ મહોબતખાનને શ્વાન (કૂતરાઓ) પાળવાનો અસાધારણ શોખ છે. તેઓ પોતાના વહાલા શ્વાનો પાછળ રાજ્યના બજેટમાંથી હજારો રૂપિયાનો ધુમાડો કરે છે. તાજેતરમાં જ તેમણે પોતાના મનપસંદ શ્વાનોના ધામધૂમથી 'લગ્ન' કરાવ્યા હતા, જેમાં શાહી મહેમાનોને આમંત્રિત કરાયા હતા અને રાજ્યમાં જાહેર રજા જાહેર કરવામાં આવી હતી! પ્રજા જ્યારે કપરા કાળમાંથી પસાર થઈ રહી છે, ત્યારે શાસકની આ વૈભવી વિચિત્રતા ચિંતાજનક છે.

ઓગસ્ટ ૧૯૪૭: સસ્પેન્સ અને અનિર્ણાયકતા

૧૫ ઓગસ્ટના થોડા દિવસો જ બાકી હોવા છતાં, નવાબે ભારત કે પાકિસ્તાનમાંથી કયા દેશ સાથે જોડાવું (ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઓફ એક્સેસન પર સહી કરવી) તે અંગે સત્તાવાર રીતે હજુ સુધી પત્તાં ખોલ્યા નથી (By August 1947, he had still not decided whether to join India or Pakistan).

સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનનની નજર

દિલ્હીમાં વચગાળાની સરકારના ગૃહમંત્રી સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જુનાગઢની આ ગતિવિધિઓ પર કડક નજર રાખી રહ્યા છે. જુનાગઢ કાઠિયાવાડના હૃદય સમાન છે અને જો તે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાની હઠ કરે, તો સમગ્ર ગુજરાતની આંતરિક સુરક્ષા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. જુનાગઢના દિવાન સર શાહ નવાઝ ભુત્તો (જેઓ મુસ્લિમ લીગના કટ્ટર સમર્થક છે) નવાબને પાકિસ્તાન તરફ વાળવા માટે પડદા પાછળ કાવાદાવા રચી રહ્યા હોવાના અહેવાલો છે.

એક તરફ પ્રજા ભારતમાં જોડાવા માટે આતુર છે, તો બીજી તરફ નવાબ પોતાના શ્વાનોના વૈભવ અને દિવાનની પાકિસ્તાની સોગંદબાજી વચ્ચે હિંચકા ખાઈ રહ્યા છે. જુનાગઢનું આ રાજકીય સસ્પેન્સ આગામી દિવસોમાં કાઠિયાવાડની ધરતી પર ભારે લોકજાગૃતિ અને રાજકીય ટકરાવ તરફ ઈશારો કરી રહ્યું છે.

ધ સ્ટેટ્સમેન (The Statesman)

ખાસ પ્રતિનિધિ દ્વારા

જોધપુર, ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

મહારાજા હનવંત સિંહનો મક્કમ નિર્ણય: જોધપુર ભારત સંઘમાં જોડાશે, કોમી હિંસા રોકવા યુવા શાસકે લીધા અભૂતપૂર્વ પગલાં

જોધપુર:

વિભાજનની આગ અને રજવાડાઓની અનિર્ણાયકતા વચ્ચે રાજપૂતાના (રાજસ્થાન) ના સરહદી અને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવા જોધપુર રજવાડામાંથી એક રાહત આપનારા સમાચાર મળી રહ્યા છે. જુનાગઢ અને ભોપાલ જેવા રજવાડાના શાસકો જ્યારે હજુ પણ પોતાની વિચિત્રતાઓ અને પાકિસ્તાન તરફના મોહમાં અટવાયેલા છે, ત્યારે તેનાથી તદ્દન વિપરીત, જોધપુરના યુવા મહારાજા હનવંત સિંહે આખરે તમામ અટકળોનો અંત આણીને ભારત સંઘ સાથે જોડાવાનો મક્કમ નિર્ણય કરી લીધો છે.

પ્રગતિશીલ રાજ્ય અને યુવા નેતૃત્વ

જોધપુર રજવાડું તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આધુનિક વહીવટી માળખાના કારણે રાજપૂતાનાનું અગ્રેસર રાજ્ય ગણાય છે. ખાસ કરીને તાજેતરના વર્ષોમાં દુષ્કાળ સામે લડવા માટે રાજ્ય પ્રશાસન દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા અદ્યતન દુષ્કાળ-રાહત પગલાં (Advanced famine-relief measures) અને નહેર વ્યવસ્થાની બ્રિટિશ વહીવટકર્તાઓએ પણ પ્રશંસા કરી છે.

ગાદી પર નવા આવેલા ૨૪ વર્ષના યુવા મહારાજા હનવંત સિંહ (ઉપરની તસવીરમાં) શરૂઆતમાં મોહમ્મદ અલી જીન્નાહના પ્રલોભનો અને પાકિસ્તાન તરફથી મળનારી કરાચી બંદરની સવલતોના કારણે થોડા દ્વિધામાં હતા. પરંતુ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને વી. પી. મેનનની સમજાવટ અને ભૌગોલિક વાસ્તવિકતાને સ્વીકારીને તેમણે આખરે ભારત સાથે જવાના 'જોડાણખત' (Instrument of Accession) પર સહી કરી દીધી છે.

કોમી શાંતિ માટે દૂરગામી આયોજન

જોધપુરની સરહદો પાકિસ્તાન (સિંધ) સાથે સીધી જોડાયેલી હોવાથી અહીં વિભાજનની હિંસા ફાટી નીકળવાનો સૌથી મોટો ખતરો હતો. પરંતુ મહારાજા હનવંત સિંહે માત્ર સહી કરીને સંતોષ ન માન્યો, પણ પોતાના રાજ્યની પ્રજાના રક્ષણ માટે અત્યંત દૂરગામી અને કડક પગલાં (Far-reaching measures) લીધા છે:

• ચુસ્ત લશ્કરી બંદોબસ્ત: સરહદી વિસ્તારોમાં હિન્દુ, મુસ્લિમ અને શીખ સમુદાયો વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારની અફવા કે હિંસા ન ફેલાય તે માટે શાહી સેનાને કડક પેટ્રોલિંગના આદેશો આપવામાં આવ્યા છે.

• શરણાર્થીઓનું રક્ષણ: સિંધ તરફથી આવી રહેલા હજારો બિન-મુસ્લિમ શરણાર્થીઓ માટે તાત્કાલિક રાહત શિબિરો ખોલવામાં આવી છે, સાથે જ રાજ્યના સ્થાનિક મુસ્લિમો પર કોઈ વળતો હુમલો ન થાય તે માટે મહારાજા પોતે વ્યક્તિગત રીતે મોનિટરિંગ કરી રહ્યા છે.

બીજા શાસકો માટે આદર્શ

જ્યાં દેશના અન્ય ભાગો લોહીની નદીઓમાં વહી રહ્યા છે, ત્યાં જોધપુરના આ યુવા રાજવીએ સાબિત કરી દીધું છે કે જો શાસક ધર્મનિરપેક્ષ રહીને વહીવટી કડકાઈ દાખવે, તો કોમી હિંસાના રાક્ષસને આસાનીથી નાથી શકાય છે.

મહારાજા હનવંત સિંહનો આ પ્રગતિશીલ અને રાષ્ટ્રવાદી નિર્ણય માત્ર જોધપુર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેણે આખા રાજપૂતાનાને પાકિસ્તાનના પ્રભાવમાંથી બચાવીને આધુનિક અખંડ ભારતના નકશાને મજબૂતી આપી છે.

કલકત્તા, મે ૧૯૪૭

હુસેન શહીદ સુહરાવર્દીનો નવો દાવ: બંગાળના ભાગલા રોકવા માટે 'સ્વતંત્ર બંગાળ' (Independent Bengal) ની મજબૂત વકીલાત, દિલ્હીમાં રાજકીય ગરમાવો

કલકત્તા:

ગયા વર્ષે ઓગસ્ટ મહિનામાં થયેલા ભયાનક 'ગ્રેટ કલકત્તા કિલિંગ' (કલકત્તાના મહાસંહાર) ના ડાઘ જેમના શાસન પર લાગેલા છે, તે બ્રિટિશ બંગાળના અંતિમ મુખ્યમંત્રી (Premier) હુસેન શહીદ સુહરાવર્દી અત્યારે ભારતીય રાજનીતિના પટલ પર એક તદ્દન નવો અને ચોંકાવનારો પ્રસ્તાવ લઈને આવ્યા છે. મોહમ્મદ અલી જીન્નાહની અલગ પાકિસ્તાનની માંગ અને કોંગ્રેસ દ્વારા બંગાળના વિભાજનની હિલચાલ વચ્ચે, સુહરાવર્દીએ બંગાળને હિન્દુસ્તાન કે પાકિસ્તાન બંનેમાંથી કોઈમાં ન ભેળવીને એક સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર બનાવવાની મજબૂત વકીલાત (Argued strongly for Bengal to become independent) શરૂ કરી છે.

અખંડ અને સ્વતંત્ર બંગાળનો પ્રસ્તાવ

લોર્ડ માઉન્ટબેટનના વિભાજનના સંભવિત પ્લાન મુજબ, જો દેશના ભાગલા થાય તો બંગાળના પણ બે ટુકડા (મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતું પૂર્વ બંગાળ અને હિન્દુ બહુમતી ધરાવતું પશ્ચિમ બંગાળ) થવા નિશ્ચિત છે. બંગાળના આ ભૌગોલિક અને આર્થિક ટુકડા થતા રોકવા માટે સુહરાવર્દીએ શરતચંદ્ર બોઝ (નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝના ભાઈ) જેવા કેટલાક અગ્રણી બંગાળી કોંગ્રેસ નેતાઓ સાથે મળીને 'યુનાઇટેડ સોવરિન બેંગોલ' (એકત્રિત સાર્વભૌમ બંગાળ) ની યોજના રજૂ કરી છે.

• સુહરાવર્દીની દલીલ: તેમનું કહેવું છે કે બંગાળીઓની પોતાની એક અલગ સંસ્કૃતિ, ભાષા અને ઓળખ છે. જો બંગાળ અખંડ અને સ્વતંત્ર રહેશે, તો તે પોતાની અદ્રશ્ય આર્થિક શક્તિ (જૂટ ઉદ્યોગ અને કલકત્તા બંદર) ના જોરે વિશ્વનું એક સમૃદ્ધ રાષ્ટ્ર બની શકશે.

• જોકે, કોંગ્રેસના હાઈકમાન્ડ (ખાસ કરીને સરદાર પટેલ) અને હિન્દુ મહાસભાના નેતાઓ આ પ્રસ્તાવને શંકાની નજરે જોઈ રહ્યા છે. તેમને ડર છે કે મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતું આ 'સ્વતંત્ર બંગાળ' આખરે પાકિસ્તાનનો જ એક ભાગ બની જશે અથવા હિન્દુ લઘુમતીઓ માટે અસુરક્ષિત સાબિત થશે.

કલકત્તાના કલંકથી પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન પદ સુધીની સફર

(ઉપરની તસવીરમાં) અત્યંત ચતુર અને મુત્સદ્દી રાજકારણીની મુદ્રામાં દેખાતા હુસેન શહીદ સુહરાવર્દી અત્યારે બંગાળના અસ્તિત્વને બચાવવા માટે પોતાના જીવનની સૌથી મોટી રાજકીય રમત રમી રહ્યા છે.

ઇતિહાસની સંભવિત કરુણતા

જો સુહરાવર્દીનો આ 'સ્વતંત્ર બંગાળ' નો પ્લાન સફળ નહીં થાય, તો તેઓ બ્રિટિશ બંગાળના આખરી પ્રીમિયર તરીકે ઇતિહાસમાં નોંધાશે અને તેમણે નવા બનનારા રાષ્ટ્ર પાકિસ્તાન તરફ હિજરત કરવી પડશે. રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ભલે અત્યારે તેઓ પાકિસ્તાનની મુખ્ય માંગથી અલગ હટીને બંગાળની આઝાદીની વાત કરતા હોય, પરંતુ ભવિષ્યના પાકિસ્તાનમાં તેમની પ્રખર બુદ્ધિપ્રતિભા અને સંગઠન શક્તિ તેમને ત્યાંના વડાપ્રધાન પદ (Later prime minister of Pakistan) સુધી ચોક્કસ પહોંચાડશે.

દિલ્હીની બંધ બારણાની બેઠકોમાં બંગાળના ભાગલાની રેખાઓ લગભગ ખેંચાઈ ચૂકી છે, ત્યારે સુહરાવર્દીનો આ સ્વતંત્ર બંગાળનો આખરી પ્રયાસ કલકત્તાના ગલી-કુચાઓમાં એક નવો સસ્પેન્સ ઊભો કરી રહ્યો છે. બંગાળ એક રહેશે કે તેના ટુકડા થશે, તેનો ફેંસલો હવે ગણતરીના દિવસોમાં જ વાઇસરોય હાઉસમાંથી જાહેર થશે.

પેશાવર, જૂન ૧૯૪૭

સર ઓલાફ કેરોની હકાલપટ્ટી : વાઇસરોય દ્વારા સરહદી પ્રાંતના ગવર્નરની હટાવવાની જાહેરાત, કોંગ્રેસની નારાજગી અને નેહરુની ચિંતા વચ્ચે લેવાયો મોટો નિર્ણય

પેશાવર:

ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદી પ્રાંત (NWFP) માં સત્તાવાર વિભાજનની પ્રક્રિયા પહેલાં જ એક મોટો રાજકીય ભૂકંપ આવ્યો છે. વાઇસરોય લોર્ડ માઉન્ટબેટેને આ વ્યૂહાત્મક સરહદી પ્રાંતના ગવર્નર સર ઓલાફ કેરો (Sir Olaf Caroe) ને તેમના પદ પરથી હટાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. બ્રિટિશ સિવિલ સર્વિસના અત્યંત નીડર અને મુત્સદ્દી વહીવટકર્તા ગણાતા સર ઓલાફ કેરોની આ અણધારી હકાલપટ્ટી પાછળ કોંગ્રેસ પક્ષનો ભારે રાજકીય દબાવ જવાબદાર હોવાનું મનાઈ રહ્યું છે.

લોકમત (Plebiscite) ની મક્કમ વકીલાત અને સાહસ

સર ઓલાફ કેરો (ઉપરની તસવીરમાં) એવા સમયે પક્ષપાત અને વિવાદોના કેન્દ્રમાં આવ્યા જ્યારે તેમણે સરહદી પ્રાંતના ભવિષ્ય અંગે અત્યંત સાહસિક વલણ અપનાવ્યું. આ પ્રાંતમાં અત્યારે ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન (સરહદી ગાંધી) અને ડૉ. ખાન સાહબના નેતૃત્વ હેઠળ કોંગ્રેસની સરકાર છે, પરંતુ ભૌગોલિક રીતે આ વિસ્તાર પાકિસ્તાનની બિલકુલ નજીક છે.

• મક્કમ અને હિંમતભર્યું સ્ટેન્ડ: ગવર્નર કેરોનું સ્પષ્ટપણે માનવું હતું કે માત્ર વિધાનસભાના જોરે આ સરહદી પઠાણોનું ભવિષ્ય નક્કી ન કરી શકાય. તેમણે અત્યંત હિંમતપૂર્વક (Courageously stood up) માંગ કરી કે આ પ્રાંત ભારત કે પાકિસ્તાનમાંથી કયા દેશ સાથે જોડાવા માંગે છે તે નક્કી કરવા માટે અહીં એક સત્તાવાર 'લોકમત' (Plebiscite) યોજવો જ જોઈએ. તેઓ જાણતા હતા કે લોકમત યોજાશે તો આ મુસ્લિમ બહુમતી ધરાવતો પ્રાંત પાકિસ્તાનની તરફેણમાં જ ચુકાદો આપશે.

કોંગ્રેસનો તીવ્ર આક્રોશ અને બરતરફી

કેરોના આ કડક અને પાકિસ્તાનની તરફેણ કરતા દેખાતા વલણને કારણે કોંગ્રેસ પક્ષમાં તેમના પ્રત્યે ભારે રોષ વ્યાપી ગયો હતો (He was consequently loathed by Congress). પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ તાજેતરમાં જ આ પ્રાંતની મુલાકાત લીધી ત્યારે થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો પાછળ પણ ગવર્નરની નિષ્ક્રિયતા હોવાનો આક્ષેપ કરાયો હતો. કોંગ્રેસે વાઇસરોય સામે સ્પષ્ટ શરત મૂકી હતી કે જ્યાં સુધી કેરો પદ પર રહેશે ત્યાં સુધી મુક્ત લોકમત શક્ય નથી, જેના દબાણમાં આવીને આખરે લોર્ડ માઉન્ટબેટેને તેમને પદભ્રષ્ટ કર્યા (Sacked) છે.

પંડિત નેહરુની વ્યુહાત્મક ગણતરી

વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ સરહદી પ્રાંતને ભારત સાથે રાખવા અથવા તેને એક સ્વતંત્ર 'પખ્તુનિસ્તાન' બનાવવા માટે એટલા માટે આગ્રહી છે કારણ કે તેમની વ્યુહાત્મક ગણતરી ખૂબ મોટી છે. નેહરુ સ્પષ્ટપણે માને છે કે જો ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદી પ્રાંત (NWFP) પાકિસ્તાનનો હિસ્સો નહીં બને, તો પાકિસ્તાન એક વ્યવહારુ અથવા આર્થિક અને ભૌગોલિક રીતે ટકી શકે તેવું રાષ્ટ્ર (A viable country) બનશે જ નહીં. સરહદી પ્રાંત વગર પાકિસ્તાન અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયાથી કપાઈ જશે અને વ્યુહાત્મક રીતે તદ્દન નબળું પડી જશે.

સર ઓલાફ કેરોને પેશાવરથી દિલ્હી બોલાવી લેવાયા છે અને તેમની જગ્યાએ નવા ગવર્નરની નિયુક્તિ થઈ રહી છે. પરંતુ કેરોએ જે લોકમતનો પાયો નાખ્યો છે, તે ટૂંક સમયમાં જ યોજાવા જઈ રહ્યો છે. કેરો ભલે સત્તા ગુમાવી રહ્યા હોય, પરંતુ ઇતિહાસ સાક્ષી પૂરશે કે તેમની આ જ નીતિ પઠાણોના આ આખા પ્રાંતને પાકિસ્તાનના નકશા પર અંકિત કરી દેશે.

નવી દિલ્હી, જુલાઈ ૧૯૪૭

બાઉન્ડ્રી કમિશનની ગુપ્ત બેઠક: હિન્દુસ્તાનના ભાગલા પાડનાર સર સિરિલ રેડક્લિફ કેન્દ્રમાં, જમ્મુ-કાશ્મીરના ભવિષ્ય અને નકશા લીક થવાના ગંભીર આક્ષેપો

નવી દિલ્હી:

ભારત અને પાકિસ્તાનની સત્તાવાર ભૌગોલિક સીમાઓ નક્કી કરવા માટે રચાયેલા 'બાઉન્ડ્રી કમિશન' (સીમા પંચ) ના ઓરડામાંથી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને સસ્પેન્સથી ભરેલી તસવીર સામે આવી છે. દિલ્હીની અસહ્ય ગરમી વચ્ચે, એક પણ વખત ભારત ન આવ્યા હોય તેવા બ્રિટિશ કાનૂનવિદ સર સિરિલ રેડક્લિફ અત્યારે પંજાબ અને બંગાળના કરોડો લોકોના નસીબ પર શાહીની લીટીઓ દોરી રહ્યા છે. આ કમિશનની અંદર ચાલી રહેલો આંતરિક તણાવ અને રહસ્યો લીક થવાની આશંકાઓએ દિલ્હીના રાજકીય ગલિયારાઓ ગરમ કરી દીધા છે.

તસવીરની ગોઠવણ: ઇતિહાસના પૃષ્ઠભૂમિના ચહેરા

સામે આવેલી આ ઐતિહાસિક તસવીરમાં બ્રિટિશ ન્યાયવિદ સર સિરિલ રેડક્લિફ બિલકુલ આગળ અને કેન્દ્રમાં (Front and Centre) બેઠેલા નજરે પડે છે. આ બેઠક ભારતની નવી સરહદો નક્કી કરવા માટે આખરી તબક્કામાં હોવાનું સૂત્રો જણાવી રહ્યા છે.

• મેહરચંદ મહાજન (જમ્મુ-કાશ્મીરના થનારા વડાપ્રધાન): રેડક્લિફની બિલકુલ ડાબી બાજુએ જાણીતા ન્યાયાધીશ મેહરચંદ મહાજન બેઠેલા છે. વહીવટી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, મેહરચંદ મહાજન બરાબર આવતા મહિને (ઓગસ્ટ ૧૯૪૭માં) જમ્મુ અને કાશ્મીર રજવાડાના વડાપ્રધાન (Prime Minister) નું પદ સંભાળવાના છે. સરહદો નક્કી કરવાની આ પ્રક્રિયા અને પંજાબના ગુરદાસપુરનો નકશો જે રીતે તૈયાર થઈ રહ્યો છે, તે કાશ્મીર માટે જીવન-મરણનો પ્રશ્ન છે. આવનારા મહિનાઓમાં કાશ્મીર પર જે ગંભીર પાકિસ્તાની આક્રમણ અને કટોકટી (The coming crisis) તોળાઈ રહી છે, તે સમયે મહાજન જ કાશ્મીરના શાસનની ધુરા સંભાળશે.

• ક્રિસ્ટોફર બોમોન્ટ અને વી. ડી. અય્યર: તસવીરમાં પાછળની હરોળમાં જમણી બાજુથી બીજા ક્રમે (તમે ચિત્ર તરફ જુઓ છો તે રીતે) રેડક્લિફના અંગત સેક્રેટરી ક્રિસ્ટોફર બોમોન્ટ (Christopher Beaumont) ઊભેલા દેખાય છે. જ્યારે બોમોન્ટની બિલકુલ ડાબી બાજુએ ભારતીય સિવિલ અધિકારી વી. ડી. અય્યર (V. D. Ayer) ઊભા છે.

રહસ્યો લીક થવાનો ગંભીર ગણગણાટ

આ કમિશનની કામગીરી અત્યંત ગુપ્ત રાખવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરાઈ હોવા છતાં, અંદરખાને ભારે અવિશ્વાસનો માહોલ છે.

કોંગ્રેસને નકશા અગાઉથી મળી ગયાનો આક્ષેપ

કમિશનના સેક્રેટરી ક્રિસ્ટોફર બોમોન્ટને મક્કમ આશંકા અને શંકા (Beaumont suspected) છે કે તેમની બાજુમાં જ ઊભેલા વી. ડી. અય્યરે કમિશનના અત્યંત ગુપ્ત તારણો, દસ્તાવેજો અને પંજાબના વિભાજનના પ્રારંભિક નકશા સત્તાવાર જાહેરાત પહેલાં જ ખાનગીમાં કોંગ્રેસના ઉચ્ચ નેતાઓ (ખાસ કરીને જવાહરલાલ નેહરુ અને સરદાર પટેલ) સુધી લીક (Leak) કરી દીધા છે. આ લીક થયેલી માહિતીના આધારે જ કોંગ્રેસ વાઇસરોય માઉન્ટબેટન પર ફિરોઝપુર અને ગુરદાસપુરની સરહદો ભારતની તરફેણમાં બદલવા દબાણ લાવી રહી હોવાના મુસ્લિમ લીગે આક્ષેપો કર્યા છે.

બહાર ભલે શાંતિ દેખાતી હોય, પરંતુ આ રૂમની અંદર બેઠેલા મુત્સદ્દીઓ જાણે છે કે રેડક્લિફની પેનમાંથી નીકળનારી એક-એક લીટી ભવિષ્યના બંને દેશો વચ્ચે કાયમી વિવાદ અને રક્તપાતનું કારણ બનવાની છે. આ ગુપ્ત નકશાઓ પર આખરી મહોર વાગતાં જ કરોડો પરિવારોના ઘર ઉજડી જશે, જેની સત્તાવાર જાહેરાત ૧૫ ઓગસ્ટ પછી કરવામાં આવશે.

ગુડગાંવ (દિલ્હી નજીક), મે ૧૯૪૭

ગુડગાંવમાં અમાનવીય ક્રૂરતાની પરાકાષ્ઠા: હિંસામાં મુસ્લિમ મેઓ સમુદાયના માસૂમ બાળકો લોહીલુહાણ, પંજાબના ભયાનક ભવિષ્યની પ્રથમ આકરી ચેતવણી

ગુડગાંવ:

રાજધાની દિલ્હીથી તદ્દન નજીક આવેલા ગુડગાંવ જિલ્લામાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી ફાટી નીકળેલી કોમી હિંસાએ બર્બરતાની તમામ સીમાઓ વટાવી દીધી છે. એપ્રિલ મહિનાના અંતથી શરૂ થયેલી અને મે મહિનામાં અત્યંત વિકરાળ બનેલી આ હિંસામાં સ્થાનિક મુસ્લિમ મેઓ (Meo) સમુદાયના અસંખ્ય પરિવારો અને ખાસ કરીને માસૂમ બાળકોને અત્યંત અમાનવીય રીતે નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. હૉસ્પિટલોના વોર્ડ અત્યારે લોહીથી લથપથ અને પીડાથી કણસતા બાળકોથી ઉભરાઈ રહ્યા છે, જે જોઈને પથ્થર હૃદયના માણસોની આંખોમાં પણ આંસુ આવી જાય તેમ છે.

બાળકો પર અત્યાચાર અને મેઓ સમુદાયની બરબાદી

સામે આવેલી હૃદયદ્રાવક તસવીરમાં (ઉપર) ગંભીર રીતે ઘાયલ થયેલા મુસ્લિમ મેઓ સમુદાયના માસૂમ બાળકો હોસ્પિટલના પલંગ પર પાટાપિંડી સાથે જિંદગી અને મોત વચ્ચે ઝોલાં ખાતા નજરે પડે છે. હુમલાખોરોએ આ બાળકો પર તીક્ષ્ણ હથિયારો અને લાકડીઓ વડે અત્યંત ક્રૂર અને ઘાતકી પ્રહારો કર્યા છે.

ગુડગાંવ અને તેની આસપાસના મેવાત પ્રદેશમાં સદીઓથી શાંતિથી ખેતીવાડી કરતા મેઓ મુસ્લિમોના આખેઆખા ગામોને સળગાવી દેવામાં આવ્યા છે. લૂંટફાટ અને નરસંહારના આ તાંડવમાંથી મહિલાઓ અને નવજાત શિશુઓને પણ બક્ષવામાં આવ્યા નથી. સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને પોલીસ સ્થિતિને કાબૂમાં લેવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહ્યા હોવાના આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે.

પંજાબ માટે વણસાંભળેલી આખરી ચેતવણી

આ ભયાનક હિંસા માત્ર ગુડગાંવ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભવિષ્યના એક બહુ મોટા મહાવિનાશનો સંકેત છે.

ઇતિહાસની સૌથી મોટી ઉપેક્ષા

રાજકીય વિશ્લેષકો અને લશ્કરી નિરીક્ષકોનું મક્કમપણે માનવું છે કે દિલ્હીની બિલકુલ નિકટ બનેલી આ લોહિયાળ ઘટનાઓ વાસ્તવમાં બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ અને વચગાળાની સરકાર માટે એક લાલબત્તી સમાન હતી (Should have served as a warning). આ હિંસાએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી દીધી હતી કે જો દેશના ભાગલા અણઆયોજિત અને ઉતાવળે કરવામાં આવશે, તો સમગ્ર પંજાબ પ્રાંતમાં કેવા પ્રકારનો ભયાનક અને રાક્ષસી નરસંહાર ફાટી નીકળશે.

પરંતુ અફસોસની વાત એ છે કે દિલ્હીના એરકન્ડિશન્ડ ઓરડામાં બેસીને આઝાદીના દસ્તાવેજો તૈયાર કરતા નેતાઓ અને વાઇસરોય હાઉસે ગુડગાંવની આ ચીસો અને બાળકોના વહેતા લોહી તરફ આંખ આડા કાન કર્યા છે. જો આ ઘટનાઓ પરથી પાઠ લઈને પંજાબ સરહદે અત્યારથી જ ચુસ્ત લશ્કરી બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં ન આવ્યો, તો આગામી ઓગસ્ટ મહિનામાં આખો દેશ લોહીની નદીઓમાં વહી જશે તે નક્કી છે.

અમૃતસર રેલવે સ્ટેશન, સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭

ટ્રેનો પર લોહિયાળ હુમલા: શરણાર્થીઓથી ચિચિયારીઓ પાડતી 'મોતની મુસાફરી', પંજાબ બોર્ડર ફોર્સ લાચાર

અમૃતસર:

વિભાજનની આગમાં સળગી રહેલા પંજાબમાં હિંસા અને બર્બરતા હવે રેલવેના પાટા પર ઉતરી આવી છે. જીવ બચાવવા માટે પોતાના વતનની સરહદો ઓળંગવા મથતા લાખો નિર્દોષ શરણાર્થીઓ માટે રેલવે મુસાફરી અત્યારે સૌથી ભયાનક મોતના કૂવામાં ફેરવાઈ ગઈ છે. સ્ટેશનો પરથી આવતા લાશોના ઢગલા અને લોહીથી લથપથ ટ્રેનોના અહેવાલોએ માનવતાને કંપાવી મૂકી છે.

છાપરાં અને એન્જિન પર માનવ મહેરામણ

સામે આવેલી કંપારી છૂટી જાય તેવી તસવીરમાં (ઉપર) એક શરણાર્થી ટ્રેનની કરુણ સ્થિતિ સ્પષ્ટ દેખાય છે. હજારો પરિવારો ટ્રેનની અંદરના ડબ્બાઓમાં જ નહીં, પરંતુ ડબ્બાઓના છાપરાં પર, બારીઓ પર અને ચાલતા એન્જિનના બોનેટ પર પણ કીડીઓની જેમ ચોંટીને (Cram onto a train) મુસાફરી કરવા મજબૂર બન્યા છે. કોઈ પણ ક્ષણે તોફાનીઓનો હુમલો થવાના અતિશય ભય વચ્ચે લોકો માત્ર ઈશ્વર ભરોસે આ સફર ખેડી રહ્યા છે.

વ્યવસ્થિત કતલબાજી: હિંસક ટોળકીઓની નવી વ્યુહરચના

ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર મહિના દરમિયાન સરહદની બંને તરફ સક્રિય થયેલા મુસ્લિમ અને શીખ તોફાનીઓના સશસ્ત્ર ટોળા માટે આ શરણાર્થી ટ્રેનો સૌથી સહેલો શિકાર બની ગઈ છે.

• અંધાધૂંધ નરસંહાર: તોફાની ટોળકીઓ રેલવેના પાટા ઉખાડીને અથવા સિગ્નલ સિસ્ટમ સાથે છેડછાડ કરીને ટ્રેનને અધવચ્ચે અવાવરુ સ્થળે રોકી દે છે. ટ્રેન થોભતાં જ હજારોની સંખ્યામાં સશસ્ત્ર હુમલાખોરો ડબ્બાઓ પર તૂટી પડે છે.

• માનવતાનું નિકંદન: આ ટોળકીઓ ટ્રેનમાં સવાર એક-એક મુસાફરની વ્યવસ્થિત રીતે નિર્દયાપૂર્વક કતલ (Systematically butcher) કરે છે અને મહિલાઓ-બાળકો પર પાશવી અત્યાચારો ગુજારે છે. પુરુષોને લાઈનમાં ઊભા રાખીને કાપી નાખવામાં આવે છે. નરસંહાર બાદ શરણાર્થીઓના પોટલાં, દાગીના અને કિંમતી સામાનની ખુલ્લેઆમ લૂંટ ચલાવાય છે. જ્યારે આ ટ્રેનો અમૃતસર કે લાહોર સ્ટેશને પહોંચે છે, ત્યારે ડબ્બાઓમાંથી માત્ર લોહીની નદીઓ અને સડતી લાશો જ બહાર નીકળે છે.

પંજાબ બોર્ડર ફોર્સની લાચારી અને સંસાધનોની અછત

આ ભયાનક સ્થિતિ વચ્ચે કમાન્ડર-ઇન-ચીફ ઓચિનલેક દ્વારા રમખાણો રોકવા માટે રચાયેલી તટસ્થ 'પંજાબ બોર્ડર ફોર્સ' (Punjab Boundary Force) સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ અને લાચાર સાબિત થઈ રહી છે.

સુરક્ષા વ્યવસ્થા પડી ભાંગી

લશ્કરી સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, હજારો કિલોમીટર લાંબા રેલવે ટ્રેક અને રોજ દોડતી સેંકડો ટ્રેનોને સુરક્ષા આપવા માટે પંજાબ બોર્ડર ફોર્સ પાસે પૂરતા જવાનો, હથિયારો કે વાહનો (Enough resources) નથી. વળી, આ સેનાના સ્થાનિક સૈનિકો પણ કોમી જુવાળમાં વહી ગયા હોવાથી ઘણી જગ્યાએ તોફાનીઓને રોકવાના બદલે મુકપ્રેક્ષક બની રહ્યા છે.

આજે પંજાબના રેલવે સ્ટેશનો આઝાદીના જશ્નના બદલે વિભાજનના રાક્ષસી તાંડવના સાક્ષી બન્યા છે. આ ટ્રેનો માત્ર શરણાર્થીઓને નથી વહન કરી રહી, પરંતુ અખંડ ભારતના ભવ્ય ભૂતકાળના શબને વહન કરી રહી છે.

કરાચી, ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

પાકિસ્તાનનો જન્મ: કરાચીમાં મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ દ્વારા નવી સલ્તનતની સત્તાવાર જાહેરાત, લોર્ડ માઉન્ટબેટનની ઉદાસીનતા વચ્ચે નવો નકશો અમલી

કરાચી:

ગઈકાલે ૧૪ ઓગસ્ટના રોજ કરાચીમાં યોજાયેલા એક ભવ્ય અને ઐતિહાસિક સત્તાવાર સમારોહમાં મોહમ્મદ અલી જીન્નાહે વિશ્વના નકશા પર એક નવા સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર—'પાકિસ્તાન'ના જન્મની સત્તાવાર જાહેરાત કરી દીધી છે. બ્રિટિશ સત્તાના સર્વોચ્ચ પ્રતિનિધિ લોર્ડ લુઈસ માઉન્ટબેટનની હાજરીમાં કાયદે-આઝમ મોહમ્મદ અલી જીન્નાહે પાકિસ્તાનની બંધારણ સભાને સંબોધિત કરી સત્તાના હસ્તાંતરણના દસ્તાવેજો પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ સાથે જ સદીઓ પુરાણા અખંડ હિન્દુસ્તાનના ભૌગોલિક વિભાજન પર કાનૂની મહોર વાગી ચૂકી છે.

જાહેરાતનો જશ્ન અને વાઇસરોયની ઉદાસીનતા

સામે આવેલી આ ઐતિહાસિક તસવીરમાં (ઉપર) મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ અત્યંત ગર્વભેર અને મક્કમ અવાજમાં પાકિસ્તાનના નિર્માણની જાહેરાત કરતા નજરે પડે છે. જોકે, આ જ મંચ પર તેમની બિલકુલ બાજુમાં બેઠેલા ભારતના આખરી બ્રિટિશ વાઇસરોય લોર્ડ લુઈસ માઉન્ટબેટનનો ચહેરો કંઈક જુદી જ વાર્તા કહી રહ્યો છે.

• માઉન્ટબેટનનું ધ્યાન ભટકેલું (Distracted): જ્યારે જીન્નાહ પોતાના જીવનના સૌથી મોટા રાજકીય વિજયનું ભાષણ વાંચી રહ્યા હતા, ત્યારે માઉન્ટબેટન અત્યંત ઉદાસ, બેધ્યાન અને અસ્વસ્થ મુદ્રામાં જોવા મળ્યા હતા. તેઓ કાં તો સભાખંડની છત તરફ શૂન્યમનસ્ક ભાવે જોઈ રહ્યા હતા અથવા પોતાના વિચારોમાં ખોવાયેલા હતા. બ્રિટિશ પ્રતિનિધિની આ ઉદાસીનતા મંચ પર સ્પષ્ટપણે વર્તાતી હતી.

પ્રથમ મુલાકાતથી શરૂ થયેલી કડવાશ

રાજદ્વારી સૂત્રો અને વાઇસરોય હાઉસના અંગત વર્તુળોના જણાવ્યા અનુસાર, માઉન્ટબેટનની આ ઉદાસીનતા પાછળ બંને નેતાઓ વચ્ચેના ખરાબ અંગત સંબંધો જવાબદાર છે.

પરસ્પર અવિશ્વાસની પરાકાષ્ઠા

દિલ્હીમાં યોજાયેલી તેમની પ્રારંભિક પ્રથમ મુલાકાતથી જ (From their very first meeting), લોર્ડ માઉન્ટબેટન અને મોહમ્મદ અલી જીન્નાહ વચ્ચે ક્યારેય સુમેળ સધાયો નહોતો. માઉન્ટબેટન જીન્નાહને એક અક્કડ, જીદ્દી અને અસહયોગી નેતા માનતા હતા, જેમણે અખંડ ભારતના તમામ બંધારણીય પ્લાન કડકાઈથી ફગાવી દીધા હતા. બીજી તરફ, જીન્નાહ લોર્ડ માઉન્ટબેટનને કોંગ્રેસ અને ખાસ કરીને પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના પક્ષપાતી મિત્ર તરીકે જોતા હતા.

ગવર્નર જનરલ પદનો કલહ

આ કડવાશ તાજેતરમાં ત્યારે ચરમસીમાએ પહોંચી જ્યારે માઉન્ટબેટન આઝાદી પછી ભારત અને પાકિસ્તાન બંને દેશોના સંયુક્ત ગવર્નર-જનરલ બનવા માંગતા હતા. ભારત આ માટે તૈયાર હતું, પરંતુ જીન્નાહે માઉન્ટબેટનની આ ઈચ્છા પર પાણી ફેરવી દીધું અને પોતે જ પાકિસ્તાનના પ્રથમ ગવર્નર-જનરલ બનવાનું નક્કી કર્યું. પોતાની આ રાજકીય હાર લોર્ડ માઉન્ટબેટન ક્યારેય ભૂલી શક્યા નથી અને ગઈકાલે કરાચીના મંચ પર તેમનો એ આક્રોશ તેમની ઉદાસીન આંખોમાં સ્પષ્ટ દેખાતો હતો.

કરાચીની શેરીઓમાં ભલે મુસ્લિમ લીગના સમર્થકો પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદના નારા લગાવી રહ્યા હોય, પરંતુ મંચ પર બેઠેલા બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના આખરી વાસ્તુકારનું આ મૌન કહી રહ્યું છે કે આ નવા દેશનો જન્મ પરસ્પર કડવાશ, અવિશ્વાસ અને ભવિષ્યના કાયમી સરહદી વિવાદોના ઓછાયા હેઠળ થયો છે.

નવી દિલ્હી, ૧૬ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭

દિલ્હીમાં જનમેદનીનો વિસ્ફોટ: આઝાદ હિન્દુસ્તાનના નવા ધ્વજને લહેરાવવા વાઇસરોય માઉન્ટબેટનનો સંઘર્ષ, વડાપ્રધાન નેહરુ બગીની સવારી પર સવાર

નવી દિલ્હી:

ગઈકાલે કરાચીના ઠંડા અને ઔપચારિક વાતાવરણમાં પાકિસ્તાનની જાહેરાત કર્યા બાદ, લોર્ડ લુઈસ માઉન્ટબેટન દિલ્હી પરત ફર્યા છે. આજે ૧૬ ઓગસ્ટના રોજ રાજધાની દિલ્હીમાં આઝાદીનો અસલી લોકજુવાળ અને અભૂતપૂર્વ ઉત્સાહ જોવા મળ્યો હતો. બ્રિટિશ સત્તાવાર વિદાય અને સ્વતંત્ર ભારતના નવા ત્રિરંગા ધ્વજને સત્તાવાર રીતે લહેરાવવાના ઐતિહાસિક મહોત્સવમાં દિલ્હીના પ્રિન્સેસ પાર્ક અને ઇન્ડિયા ગેટની આસપાસ લાખોની સંખ્યામાં માનવ મહેરામણ ઉમટી પડ્યો હતો. પરિસ્થિતિ એ કક્ષાએ પહોંચી ગઈ હતી કે સુરક્ષા વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે જનમેદનીના પૂર વચ્ચે તણાઈ ગઈ હતી.

જનમેદનીની ભીડ વચ્ચે માઉન્ટબેટન અને નેહરુ

સામે આવેલી અદ્ભુત તસવીરમાં (ઉપર) નવી દિલ્હીની સડકો પર આઝાદીના જશ્નનો વિસ્ફોટ સાફ જોઈ શકાય છે. લાખો ઉત્સાહી નાગરિકો નવા ભારતના પ્રથમ ગવર્નર-જનરલ લોર્ડ માઉન્ટબેટનની શાહી બગી (લેન્ડો ગાડી - Landau) ને ઘેરી વળ્યા છે.

• નેહરુ બગીના છાપરે સવાર: ભીડ એટલી પ્રચંડ અને બેકાબૂ હતી કે લોર્ડ માઉન્ટબેટન માટે ગાડીમાંથી ઉતરીને નિર્ધારિત ધ્વજવંદનના સ્થળ સુધી પહોંચવું લગભગ અશક્ય બની ગયું હતું. આ અંધાધૂંધી વચ્ચે, ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ પ્રોટોકોલની પરવા કર્યા વિના, બગીના પાછળના કવર (ટોપ) પર જ સવાર થઈ જવું પડ્યું હતું. ત્યાંથી તેઓ હાથ હલાવીને જનતાના અભિવાદનનો સ્વીકાર કરી રહ્યા છે અને માઉન્ટબેટનને ભીડમાંથી માર્ગ કાઢવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

કરાચીથી તદ્દન વિપરીત: આત્મીયતાનો સંબંધ

કરાચીમાં ૧૪ ઓગસ્ટના રોજ જીન્નાહ સાથેના સમારોહમાં લોર્ડ માઉન્ટબેટન જે રીતે ઉદાસ અને બેધ્યાન દેખાતા હતા, તેનાથી તદ્દન વિપરીત આજે દિલ્હીની શેરીઓમાં તેઓ ભારે ઉત્સાહ અને હળવાશ અનુભવી રહ્યા છે. રાજકીય વિશ્લેષકો આ ફેરફાર પાછળ માઉન્ટબેટન અને નેહરુ વચ્ચેના અત્યંત નજીકના અને અંગત સંબંધો (A much closer relationship) ને મુખ્ય કારણ માને છે.

રાજકીય અને વૈચારિક સુમેળ

જીન્નાહ સાથે માઉન્ટબેટનને પ્રથમ મુલાકાતથી જ ખટરાગ હતો, જ્યારે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ સાથે તેઓ અને લેડી એડવિના માઉન્ટબેટન પ્રથમ દિવસથી જ એક અત્યંત ગાઢ મિત્રતાના તાંતણે બંધાયેલા છે. બંને પશ્ચિમી શિક્ષણ, ઉદારવાદી વિચારો અને આધુનિક દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા હોવાથી તેમની વચ્ચે અજોડ પરસ્પર વિશ્વાસ છે. આ જ અંગત આત્મીયતાને કારણે વિભાજન અને સત્તા હસ્તાંતરણની કપરી પ્રક્રિયા દરમિયાન પણ ભારત અને બ્રિટિશ વહીવટીતંત્ર વચ્ચે ક્યારેય કડવાશ ઊભી થઈ નથી.

ભલે પંજાબ અને સરહદો પરથી લોહિયાળ રમખાણોના માઠા સમાચાર આવી રહ્યા હોય, પરંતુ આજે દિલ્હીની સડકો પર લહેરાયેલો નવો ત્રિરંગો અને આઝાદીનો આ ઉલ્લાસ કહી રહ્યો છે કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય હિન્દુસ્તાનને એક મિત્ર તરીકે સત્તા સોંપીને વિદાય લઈ રહ્યું છે. નેહરુ અને માઉન્ટબેટન વચ્ચેની આ ઐતિહાસિક જુગલબંધી આધુનિક ભારતના ભવિષ્યના નવા સંબંધોનો પાયો નાખી રહી છે.

અમૃતસર બોર્ડર, સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭

પંજાબમાં પ્રલયકાળ: ઓગસ્ટ કરતાં સપ્ટેમ્બર વધુ ઘાતક સાબિત થયો, મુશળધાર વરસાદ વચ્ચે નરકાગાર બનેલા શરણાર્થી શિબિરો, અંદાજે ૧૦ લાખ લોકો મોતને ઘાટ ઉતર્યા

અમૃતસર / લાહોર સરહદ:

૧૫ ઓગસ્ટના રોજ મળેલી આઝાદીનો ઉત્સાહ હવે પંજાબની ધરતી પર લોહી અને આંસુના મહાસાગરમાં ડૂબી ગયો છે. સરહદની બંને તરફથી આવી રહેલા અહેવાલો દર્શાવે છે કે સપ્ટેમ્બર મહિનો ઓગસ્ટ કરતાં પણ વધુ ભયાનક, ક્રૂર અને વિનાશક સાબિત થયો છે (An even worse month than August). વિભાજનના રાક્ષસી તાંડવે સમગ્ર પંજાબને સ્મશાનભૂમિમાં ફેરવી નાખ્યું છે અને વહીવટીતંત્ર સંપૂર્ણપણે લકવાગ્રસ્ત થઈ ગયું છે.

શરણાર્થી શિબિરો: જીવતા નરકની નવી વ્યાખ્યા

સામે આવેલી પ્રથમ આઘાતજનક તસવીરમાં (ઉપર) લાખો શરણાર્થીઓથી ખદબદતા એક ભયાનક શિબિર (Refugee Camp) ના દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. જીવ બચાવીને સરહદ ઓળંગવામાં સફળ રહેલા કમનસીબીના માર્યા લોકો માટે આ કેમ્પો જીવતા નરક સમાન બની ગયા છે.

• મૂળભૂત સુવિધાઓનો દુકાળ: આ વિશાળ શિબિરોમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી, અનાજ, તબીબી સહાય કે દવાઓ બિલકુલ ઉપલબ્ધ નથી (Food, water and information were scarcely available). લોકો પોતાના સગાં-વહલાં ક્યાં છે તેની માહિતી મેળવવા માટે પણ વલખાં મારી રહ્યા છે, કારણ કે માહિતી આપનારું કોઈ સત્તાવાર તંત્ર બચ્યું નથી.

• કુદરતનો વજ્રઘાત: આ માનવસર્જિત આપત્તિ વચ્ચે પંજાબમાં શરૂ થયેલા મુશળધાર વરસાદ અને પૂર (Torrential rains) ના કારણે સ્થિતિ કાબૂ બહાર ગઈ છે. આખા કેમ્પમાં ઘૂંટણ સમાણા કાદવ-કીચડના સામ્રાજ્ય વચ્ચે કોલેરા અને મરડો જેવા જીવલેણ રોગચાળાએ ભરડો લીધો છે, જેના કારણે રોજ સેંકડો માસૂમ બાળકો અને વૃદ્ધો દમ તોડી રહ્યા છે.

સ્મશાનવત ગ્રામીણ પંજાબ: ૧૦ લાખની કતલ

પરંતુ વહીવટી નિરીક્ષકોનું કહેવું છે કે આ નરક જેવા કેમ્પોમાં પહોંચીને રોગચાળા વચ્ચે પણ જેઓ જીવતા બચ્યા છે, તેઓ વાસ્તવમાં નસીબદાર છે (In many ways those who reached them were lucky). કારણ કે જેઓ આ સરહદી કેમ્પો સુધી પહોંચી જ ન શક્યા, તેમની સાથે ઇતિહાસની સૌથી ઘાતકી બર્બરતા આચરવામાં આવી છે.

ખેતરો અને નહેરો લાશોથી ઉભરાઈ

નીચેની હૃદય કંપાવી દે તેવી તસવીરમાં (નીચે) પંજાબના ગ્રામીણ વિસ્તારો (Countryside) નો નજરો સાફ દેખાય છે, જ્યાં માઇલો સુધી માત્ર માનવ લાશોના ખડકલા પડ્યા છે. સશસ્ત્ર તોફાની ટોળકીઓએ ગામડાઓમાં ઘૂસીને આબાલ-વૃદ્ધ સૌની નિર્દયાપૂર્વક કતલ કરી નાખી છે. લશ્કરી સૂત્રોના આંતરિક અંદાજો મુજબ, અત્યાર સુધીમાં અંદાજે ૧૦ લાખ (૧ મિલિયન) નાગરિકો આ રક્તપાતમાં હોમાઈ ચૂક્યા છે. ગીધ અને કૂતરાઓ ખુલ્લેઆમ આ પવિત્ર ધરતી પર માનવ દેહોને ફાડી ખાતા જોવા મળે છે, અને લાશોને અગ્નિદાહ આપવા વાળું પણ કોઈ બચ્યું નથી.

દિલ્હી અને કરાચીમાં સત્તાના સિંહાસનો સજાવાઈ ચૂક્યા છે, પરંતુ પંજાબની નદીઓમાં વહી રહેલું લોહી અને વરસાદના પાણીમાં સડતી આ ૧૦ લાખ લાશો ચીસ પાડીને કહી રહી છે કે હિન્દુસ્તાનના ભાગલાની કિંમત પંજાબના નિર્દોષ ખેડૂતો અને ગરીબોએ પોતાના અસ્તિત્વથી ચૂકવી છે.

કુરુક્ષેત્ર શરણાર્થી શિબિર, ઓક્ટોબર ૧૯૪૭

શરણાર્થી શિબિરની વેદના અને અંધકારમય ભવિષ્ય: માસૂમ આંખોમાં ભવિષ્યની ચિંતા, બંને દેશો સામે દાયકાઓ સુધી ચાલનારો પુનર્વસન અને મનોવૈજ્ઞાનિક ઘા રૂઝવવાનો પડકાર

કુરુક્ષેત્ર / દિલ્હી નજીક:

વિભાજનના લોહિયાળ તોફાનો વચ્ચે બધું જ ગુમાવીને આવેલા લાખો લોકોથી ઉભરાતી કુરુક્ષેત્રની વિશાળ ટેન્ટ સિટી (શરણાર્થી શિબિર) અત્યારે માનવ ઇતિહાસની સૌથી મોટી કરુણાંતિકાનું જીવંત કેન્દ્ર બની ગઈ છે. આઝાદીના જશ્નના નારાઓથી માઇલો દૂર, આ કેમ્પના ધૂળિયા રસ્તાઓ અને ફાટેલા તંબુઓ વચ્ચે નવજાત રાષ્ટ્રનું અસલી અને દર્દનાક ભવિષ્ય આકાર લઈ રહ્યું છે. અહીં ભયાનક ગરીબી, ભૂખમરો અને રોગચાળો તો છે જ, પણ તેની સાથે એક એવો આંતરિક અંધકાર છે જે કદાચ ક્યારેય ન ભુલાય.

માસૂમ આંખોમાં થીજી ગયેલું ભવિષ્ય

સામે આવેલી એક અત્યંત માર્મિક અને હૃદયસ્પર્શી તસવીરમાં (ઉપર) આ કેમ્પની નરક જેવી સ્થિતિ (Misery of a camp) વચ્ચે બેઠેલો એક નાનો શરણાર્થી બાળક નજરે પડે છે. ગંદા કપડાં, ચહેરા પર ભૂખના નિશાન અને શૂન્યમાં તાકતી તેની આંખો પોતાના અંધકારમય ભવિષ્ય તરફ જોઈને કંઈક વિચારી રહી હોય (A boy contemplates the future) તેવું સ્પષ્ટ વર્તાય છે.

આ બાળકે પોતાની નજર સામે પોતાના વતનના ઘરને સળગતું જોયું છે, કદાચ પોતાના સગાં-વહાલાંની કતલ થતી જોઈ છે. આ ઉંમરે જ્યાં તેના હાથમાં રમકડાં કે પુસ્તકો હોવા જોઈતા હતા, ત્યાં તે એક અજાણ્યા દેશના શરણાર્થી શિબિરમાં કાદવ અને અછત વચ્ચે ભવિષ્યની ચિંતામાં ડૂબેલો છે. આ બાળકની આંખો એ સવાલ પૂછી રહી છે કે - "મારો ગુનો શું હતો?"

દાયકાઓ સુધી ચાલનારો ભગીરથ સંઘર્ષ

વહીવટી નિષ્ણાતો અને સમાજશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે ૧૫ ઓગસ્ટના રોજ સત્તા સોંપીને અંગ્રેજો ભલે ચાલ્યા ગયા, પરંતુ તેઓ ભારત અને પાકિસ્તાન બંને નવા દેશોના ખભા પર એક એવો આર્થિક અને સામાજિક બોજ મૂકી ગયા છે જે આગામી અનેક દાયકાઓ સુધી (For decades) બંને સરકારોની કસોટી કરશે.

• પુનર્વસનનો હિમાલય જેવો પડકાર: લાખોની સંખ્યામાં આવેલા આ નિરાશ્રિત શરણાર્થીઓનું કાયમી પુનર્વસન કરવું (Resettling the vast numbers of refugees), તેમને જમીન, રોજગાર અને રહેવા માટે ઘર આપવા એ બંને દેશોના મર્યાદિત બજેટ માટે અત્યંત કઠિન સાબિત થશે.

• મિલકતોની જટિલ વહેંચણી: પાકિસ્તાન ગયેલા મુસ્લિમો અને ભારત આવેલા હિન્દુ-શીખ પરિવારો જે કરોડો રૂપિયાની સ્થાવર-જંગમ મિલકતો, ખેતરો અને દુકાનો છોડીને ગયા છે, તેના માલિકી હક્કોની કાનૂની ગોઠવણ કરવી અને વળતર ચૂકવવું (Sorting out their property) એ વહીવટી તંત્ર માટે એક ક્યારેય ન ઉકેલાય તેવું મોટું કોયડું બની રહેશે.

માનસિક ઘા: ઇતિહાસનું સૌથી મોટું કલંક

આ તમામ આર્થિક પડકારો કરતાં પણ સૌથી મોટો અને દુઃખદ પડકાર આ લોકોના મનોવૈજ્ઞાનિક ઘા રૂઝવવાનો (Repair their psychological wounds) છે. જે લોકોએ પોતાની નજર સામે બહેન-દીકરીઓની આબરૂ લૂંટાતી જોઈ છે, પોતાના પિતા કે ભાઈના ટુકડા થતા જોયા છે, તેમના મનમાંથી આ ભય, નફરત અને કડવાશને દૂર કરવામાં પેઢીઓ નીકળી જશે. આ માનસિક આઘાત ભવિષ્યમાં બંને દેશોના પરસ્પર સંબંધોમાં પણ હંમેશા કડવાશ ઘોળતો રહેશે.

તંબુના એક ખૂણે બેસીને ભવિષ્યની ચિંતા કરતો આ માસૂમ છોકરો સાબિત કરે છે કે ભારત અને પાકિસ્તાનની આઝાદી માત્ર ભૌગોલિક ભાગલા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે કરોડો આત્માઓના કાયમી વિભાજન અને અસહ્ય વેદનાના પાયા પર ચણાયેલી એક ઇમારત છે. બંને દેશો આ પડકારમાંથી ક્યારે બહાર આવશે, તે તો સમય જ બતાવશે.

અમૃતસર રેલવે લાઇન, ઓક્ટોબર ૧૯૪૭

માનવતાનું સૌથી ક્રૂર પતન: રેલવેના પાટા પર રઝળતી લાશો અને ભૂખ્યા શ્વાન, વિભાજનની આગમાં માનવ જીવનનું મૂલ્ય સંપૂર્ણપણે શૂન્ય થયું

અમૃતસર:

પંજાબની ધરતી પરથી આવી રહેલા દ્રશ્યો હવે માત્ર હૃદયદ્રાવક નથી રહ્યા, પરંતુ તે માનવ સભ્યતાના સંપૂર્ણ અંતની સાક્ષી પૂરી રહ્યા છે. વિભાજનના રાક્ષસી ઉન્માદ અને હિંસાએ હિન્દુસ્તાનના આત્માને એટલી હદે ઝંઝેડી નાખ્યો છે કે હવે મૃતકોની ગરિમા તો દૂર, જીવતા માણસો માટે પણ દયા કે સંવેદનાનો એક અંશ બચ્યો નથી. રેલવેના પાટા અને રસ્તાઓ અત્યારે ખુલ્લી સ્મશાનભૂમિમાં ફેરવાઈ ગયા છે.

રેલવેના પાટા પર કંપારી છૂટી જાય તેવા દ્રશ્યો

સામે આવેલી એક અત્યંત ભયાનક અને રૂંવાડા ઉભા કરી દે તેવી આઘાતજનક તસવીરમાં (ઉપર) રેલવેના પાટા પર પડેલી એક અજાણી માનવ લાશને એક રખડતો કૂતરો ખુલ્લેઆમ ફાડીને ખાઈ રહ્યો છે (A dog chews a corpse in railway tracks). ટ્રેનો પર થયેલા સશસ્ત્ર હુમલા બાદ જે મુસાફરોના શબ પાટાની આસપાસ ફેંકી દેવામાં આવ્યા હતા, તેમને અગ્નિદાહ આપવા કે દફનાવવા વાળું કોઈ બચ્યું નથી.

આસપાસથી પસાર થતા હજારો શરણાર્થીઓના કાફલા અને સૈન્યની ગાડીઓ આ દ્રશ્ય જોઈને પણ અટક્યા વગર આગળ વધી રહી છે. લોકોની આંખો એટલી હદે પથ્થર બની ચૂકી છે કે આ ભયાનકતા હવે તેમના માટે સામાન્ય બની ગઈ છે. પ્રકૃતિ અને માનવતા બંને જાણે આ સડતા દેહોની દુર્ગંધ વચ્ચે મૌન થઈ ગયા છે.

જ્યારે માનવ જીવનનું કોઈ મૂલ્ય ન રહ્યું

આ ચિત્ર માત્ર એક લાશનું નથી, પરંતુ તે ૧૯૪૭ના આ લોહિયાળ કાળમાં માનવીય મૂલ્યોના થયેલા કાયમી નિકંદનનું પ્રતીક છે.

• સંવેદનાઓનો દુકાળ: ધર્મના નામે ફાટી નીકળેલી આ આંધળી નફરતે સામાન્ય નાગરિકોને એટલા ક્રૂર બનાવી દીધા છે કે તેમના માટે સાથી મનુષ્યના જીવનની કિંમત એક તણખલા બરાબર પણ રહી નથી (For many, human life seemed to have lost any value).

• નૈતિકતાનું પતન: સદીઓથી સંસ્કાર, ગંગા-જમુની તહેઝીબ અને સૂફી-સંતોની વાતો કરનારો આ સમાજ માત્ર થોડા જ અઠવાડિયામાં એટલો હિંસક બની ગયો કે ભાઈએ ભાઈનું અને પડોશીએ પડોશીનું લોહી વહાવવામાં સહેજ પણ ખચકાટ ન અનુભવ્યો.

ઇતિહાસનો સૌથી કાળો અધ્યાય

દિલ્હી અને કરાચીના આલીશાન સિંહાસનો પર બેઠેલા નેતાઓ કદાચ આઝાદીના નવા કાયદાઓ અને બંધારણના મુસદ્દા તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત હશે, પરંતુ પંજાબના પાટા પર શ્વાન દ્વારા ફાડી ખાવામાં આવતી આ લાશો ચીસ પાડીને કહી રહી છે કે નવી સરહદો લોહીની નદીઓ અને નૈતિક મૂલ્યોની રાખ પર દોરવામાં આવી છે.

આઝાદીના આ મંગલ પ્રભાતે હિન્દુસ્તાને જે ભયાનક કિંમત ચૂકવી છે, તેના આ કાળા ડાઘ આવનારી અનેક સદીઓ સુધી માનવ ઇતિહાસને શરમજનક બનાવતા રહેશે. જે દેશમાં માણસના શબની આ ગતિ થતી હોય, ત્યાં નવા રાષ્ટ્રના નિર્માણના દાવા કેટલા પોકળ છે તે આ તસવીર સાબિત કરે છે.

શ્રીનગર, ઓક્ટોબર ૧૯૪૭

મહારાજા હરિ સિંહનો ભ્રમ અને તોળાઈ રહેલું સંકટ: કાશ્મીરના શાસકની અનિર્ણાયકતાથી સરહદો પર યુદ્ધના વાદળો, બ્રિટિશ વિદાય સ્વીકારવામાં આનાકાની

શ્રીનગર:

૧૫ ઓગસ્ટના રોજ દેશ આઝાદ થઈ ગયો અને ભારત-પાકિસ્તાનના નકશા પણ દોરાઈ ગયા, પરંતુ હિન્દુસ્તાનનું સૌથી મોટું અને વ્યુહાત્મક રજવાડું—જમ્મુ અને કાશ્મીર—અત્યારે એક અત્યંત ગંભીર સૈન્ય અને રાજકીય કટોકટીના મુખમાં ધકેલાઈ ગયું છે. પાકિસ્તાન તરફથી સરહદી વિસ્તારોમાં સશસ્ત્ર કબાલીઓ (આદિવાસીઓ) અને સૈનિકોની ઘૂસણખોરીના ભયાનક અહેવાલો વચ્ચે, કાશ્મીરના શાસક મહારાજા હરિ સિંહની અનિર્ણાયકતા સમગ્ર ઉપખંડની શાંતિ માટે સૌથી મોટો ખતરો સાબિત થઈ રહી છે.

ભ્રમની દુનિયામાં જીવતા શાસક

જ્યારે ભારતના અન્ય સેંકડો રજવાડાઓએ સમયસર સ્થિતિને સમજીને ભારત સંઘ સાથે જોડાણ કરી લીધું, ત્યારે તેનાથી તદ્દન વિપરીત કાશ્મીરના આ નબળા અને વહીવટી દ્રષ્ટિએ બિનઅસરકારક સાબિત થયેલા મહારાજા હરિ સિંહ (Maharajah Hari Singh) હજુ પણ એક કાલ્પનિક દુનિયામાં જીવી રહ્યા છે.

• બ્રિટિશ વિદાય અસ્વીકાર્ય: રાજદ્વારી વર્તુળોના જણાવ્યા અનુસાર, મહારાજા હરિ સિંહ લાંબા સમય સુધી એ સ્વીકારવા જ તૈયાર નહોતા કે અંગ્રેજો ખરેખર હિન્દુસ્તાન છોડીને જઈ રહ્યા છે (He refused to accept that the British were leaving). તેમને એવો ભ્રમ હતો કે બ્રિટિશ તાજ હંમેશની જેમ તેમના સંરક્ષણ માટે હાજર રહેશે અને તેઓ પોતાની આઝાદ સલ્તનત ભોગવતા રહેશે. રાજકીય વાસ્તવિકતા પ્રત્યેની તેમની આ આંધળી ઉદાસીનતાએ કાશ્મીરને પાયમાલીના આરે લાવીને ઊભું રાખી દીધું છે.

અનિર્ણાયકતા અને કાશ્મીરની કટોકટી

કાશ્મીરની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી છે કે તેની સરહદો ભારત અને પાકિસ્તાન બંને દેશો સાથે જોડાયેલી છે. વસ્તી પ્રચંડ બહુમતીમાં મુસ્લિમ છે અને શાસક હિન્દુ છે. આવી જટિલ સ્થિતિમાં મહારાજાએ ઓગસ્ટ પહેલાં જ કોઈ એક દેશ સાથે જોડાણનો સ્પષ્ટ નિર્ણય લેવો જોઈતો હતો.

મહાવિનાશક વિલંબ

મહારાજાની આ જ દીર્ઘદ્રષ્ટિના અભાવ અને અનિર્ણાયકતા (Indecision) ના કારણે કાશ્મીરમાં એક એવું મોટું સંકટ ઊભું થયું છે, જેનો કોઈ સરળ અંત દેખાતો નથી. તેમણે ભારત કે પાકિસ્તાન બેમાંથી કોઈ સાથે જોડાવાને બદલે 'સ્ટેન્ડસ્ટિલ એગ્રીમેન્ટ' (યથાસ્થિતિ કરાર) કરીને સમય વેડફ્યો. પરિણામે, પાકિસ્તાનને કાશ્મીર પર બળજબરીથી કબજો કરવાનો મોકો મળી ગયો છે અને મુઝફ્ફરાબાદ તેમજ બારામુલ્લા સુધી હિંસક હુમલાખોરો પહોંચી ગયા છે.

કાશ્મીરનું ધગધગતું ભવિષ્ય

(ઉપરની તસવીરમાં) પોતાના ભવ્ય પોશાકમાં સજ્જ પરંતુ ચિંતાતુર ચહેરે દેખાતા મહારાજા હરિ સિંહ અત્યારે ચારેય તરફથી ઘેરાઈ ચૂક્યા છે. તેમની પોતાની સેનામાં બળવો થઈ રહ્યો છે અને પાકિસ્તાની આક્રમણખોરો શ્રીનગર તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. હવે પોતાનું અસ્તિત્વ બચાવવા માટે તેમણે દિલ્હી પાસે લશ્કરી મદદ માંગવા સિવાય કોઈ ચારો બચ્યો નથી, જેના માટે ભારતે કાશ્મીરના સત્તાવાર જોડાણખત (Instrument of Accession) પર સહી કરવાની કડક શરત મૂકી છે.

મહારાજાના ભ્રમની કિંમત આજે કાશ્મીરની નિર્દોષ જનતા ચૂકવી રહી છે. વાઇસરોય હાઉસના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કાશ્મીરના આ શાસકની વહીવટી નિષ્ફળતા અને વિલંબ ભવિષ્યમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે એક એવા કાયમી સૈન્ય સંઘર્ષ અને સરહદી વિવાદને જન્મ આપશે, જે દાયકાઓ સુધી આ સુંદર ખીણને લોહીથી લથપથ રાખશે.

કાશ્મીર મોરચો, ઓક્ટોબર ૧૯૪૭

કાશ્મીરના યુદ્ધમેદાનમાંથી પ્રથમ આકરા અહેવાલો: ભારતીય સૈન્યના હાથે પાકિસ્તાની પઠાણ ઘૂસણખોર ગિરફ્તાર, આક્રમણખોરોનો અસલી મકસદ માત્ર લૂંટફાટ હોવાનો ખુલાસો

શ્રીનગર / બારામુલ્લા:

જમ્મુ-કાશ્મીર રજવાડાના ભારતમાં સત્તાવાર જોડાણ બાદ, ભારતીય વાયુસેનાના વિમાનો દ્વારા શ્રીનગર એરપોર્ટ પર ઉતરેલા જાંબાઝ ભારતીય સૈનિકોએ પાકિસ્તાની આક્રમણખોરો સામે વળતો પ્રહાર શરૂ કરી દીધો છે. કાશ્મીર ખીણને કબજે કરવાના ઈરાદે આવેલા સશસ્ત્ર પઠાણ કબાલીઓના લશ્કર (Lashkar) ને ભારતીય સેનાએ સરહદી મોરચે પીછેહઠ કરવા મજબૂર કરી દીધી છે. બારામુલ્લા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ચાલી રહેલા આ ભયાનક સૈન્ય સંઘર્ષ વચ્ચે ભારતીય જવાનોને એક મોટી સફળતા મળી છે.

પઠાણ ઘૂસણખોરની ધરપકડ અને સૈન્ય સરદારી

સામે આવેલી એક અત્યંત ચકચારી તસવીરમાં (ઉપર) સજ્જડ હથિયારોથી સજ્જ ભારતીય સેનાના જવાનો (Indian Troops) દ્વારા એક પાકિસ્તાની પઠાણ ઘૂસણખોરની ધરપકડ (Arrested) કરવામાં આવી હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ પઠાણ સરહદ પારથી આવેલા તે હિંસક લશ્કરનો ભાગ છે, જેને પાકિસ્તાની સૈન્યના ઉચ્ચ અધિકારીઓ દ્વારા પડદા પાછળથી હથિયારો અને વ્યૂહાત્મક મદદ પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે. પકડાયેલા આક્રમણખોર પાસેથી અનેક ચોંકાવનારી વિગતો બહાર આવી રહી છે.

• જેહાદના નામે લૂંટફાટનો અસલી ચહેરો: સૈન્ય પૂછપરછ અને સ્થાનિક અહેવાલો મુજબ, કાશ્મીરને 'આઝાદ' કરવાના અને ધાર્મિક જેહાદના મોટા-મોટા નારાઓ સાથે મોકલવામાં આવેલા આ પઠાણ લશ્કરોના મોટાભાગના સભ્યો (Many of the lashkar) ને કાશ્મીરના રાજકીય ભવિષ્યમાં કોઈ રસ નથી. તેમનો અસલી રસ અને મુખ્ય મકસદ માત્રને માત્ર લૂંટફાટ (Most interested in loot), સોના-દાગીનાની ઉઠંતરી અને કાશ્મીરી પરિવારોની મિલકતો પર ત્રાટકવાનો છે.

બારામુલ્લાનો નરસંહાર અને તોફાનીઓનું પાપ

આ આક્રમણખોરોની લૂંટફાટની ભૂખ એટલી ભયાનક હતી કે તેમણે શ્રીનગર તરફ આગળ વધવાના સૈન્ય આદેશોને પણ બાજુ પર મૂકી દીધા હતા.

માનવતાને શરમજનક કરતી બર્બરતા

બારામુલ્લા શહેરમાં ઘૂસ્યા બાદ આ પઠાણ ટોળકીઓએ હિન્દુ, મુસ્લિમ કે શીખ—કોઈ પણ ધર્મના ભેદભાવ વિના સ્થાનિક કાશ્મીરી જનતાને નિશાન બનાવી છે. બજારો લૂંટવામાં આવ્યા છે, ઘરોને આગ ચાંપવામાં આવી છે અને સેન્ટ જોસેફ કોન્વેન્ટ હોસ્પિટલ પર હુમલો કરીને વિદેશી નનની પણ નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવી છે. તેમની આ લૂંટફાટની લાલચ જ તેમના માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે, કારણ કે લૂંટના ચક્કરમાં તેઓ બે-ત્રણ દિવસ સુધી બારામુલ્લામાં જ અટવાઈ રહ્યા, જેના કારણે ભારતીય સેનાને શ્રીનગર પહોંચીને મોરચો સંભાળવાનો પૂરતો સમય મળી ગયો.

ભારતીય સેનાના કમાન્ડરોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાશ્મીરની પવિત્ર ધરતી પરથી એક-એક ઘૂસણખોરને હાંકી કાઢવામાં આવશે. પકડાયેલા પઠાણની આ તસવીર સાબિત કરે છે કે પાકિસ્તાને કાશ્મીર પર જે આક્રમણ કર્યું છે, તેનો પાયો કોઈ ઉમદા આદર્શો પર નહીં, પરંતુ માત્ર ભાડૂતી લૂંટારુઓ અને અરાજકતાવાદી તત્વોના ભરોસે નખાયો હતો, જેને ભારતીય સેના હવે ધૂળ ચટાડી રહી છે.

બારામુલ્લા મોરચો, કાશ્મીર, નવેમ્બર ૧૯૪૭

બારામુલ્લાની સડકો પર ફર્સ્ટ શિખ રેજિમેન્ટની વ્યૂહાત્મક ગોઠવણી: ભારતીય સેનાની કાશ્મીરમાં સૈન્ય કાર્યવાહી જેટલી જોખમી, તેટલી જ રાજકીય વિવાદોથી ઘેરાયેલી

બારામુલ્લા મોરચો:

શ્રીનગર એરપોર્ટને ઘૂસણખોરોના હાથમાં જતો બચાવ્યા બાદ હવે ભારતીય સેનાના જાંબાઝ જવાનો પાકિસ્તાની આક્રમણખોરોને ખીણમાંથી પાછા ધકેલવા માટે બારામુલ્લાના મુખ્ય માર્ગો પર આકરી લડત આપી રહ્યા છે. કાશ્મીરના વ્યૂહાત્મક પ્રવેશદ્વાર ગણાતા બારામુલ્લાની બહાર, ફર્સ્ટ શિખ રેજિમેન્ટ (1st Sikhs) ના સૈનિકોએ સડકની બંને બાજુએ મોરચા સંભાળી લીધા છે. પહાડી ભૂપ્રદેશ અને આસપાસ છુપાયેલા પઠાણ આક્રમણખોરોના ભારે ગોળીબાર વચ્ચે ભારતીય જવાનો અત્યંત વિષમ પરિસ્થિતિમાં દેશની સરહદોનું રક્ષણ કરી રહ્યા છે.

યુદ્ધના મેદાનમાંથી જીવંત દ્રશ્યો: ફાયર પોઝિશનમાં જવાનો

સામે આવેલી એક અત્યંત પ્રભાવશાળી લશ્કરી તસવીરમાં (ઉપર) બારામુલ્લા હાઈવેની આસપાસ ફર્સ્ટ શિખ રેજિમેન્ટના પરાક્રમી જવાનો પોતાની રાઈફલો અને હથિયારો સાથે 'ફાયર પોઝિશન' (Fire Positions) માં ગોઠવાયેલા નજરે પડે છે. આ જવાનો રસ્તા પરથી પસાર થનારા સૈન્ય કાફલાને સુરક્ષા આપી રહ્યા છે અને પહાડોમાંથી આવતા ઘૂસણખોરોના આક્રમણનો જડબાતોડ જવાબ આપવા માટે સજ્જ છે. બારામુલ્લામાં પઠાણ લશ્કરોએ મચાવેલા નરસંહાર બાદ ભારતીય સેનાની આ હાજરી સ્થાનિક કાશ્મીરી પ્રજા માટે એકમાત્ર આશાનું કિરણ બની છે.

ઇતિહાસનું સૌથી મોટું લશ્કરી અને રાજકીય જોખમ

લશ્કરી નિષ્ણાતો અને રાજકીય વિશ્લેષકો આ આખા ઓપરેશનને આધુનિક ભારતીય ઇતિહાસનું સૌથી મોટું અને અભૂતપૂર્વ સાહસ માની રહ્યા છે. કાશ્મીરમાં ભારતનું આ સૈન્ય હસ્તક્ષેપ (Military Intervention) જેટલું લશ્કરી દ્રષ્ટિએ જોખમી હતું, તેટલું જ રાજકીય રીતે વિવાદિત સાબિત થઈ રહ્યું છે.

• લશ્કરી જોખમ (Militarily Risky): શિયાળાની શરૂઆતમાં, જ્યારે કાશ્મીરના પહાડી માર્ગો બરફવર્ષાથી બંધ થવાના આરે છે, ત્યારે દિલ્હીથી સેંકડો માઇલ દૂર માત્ર હવાઈ માર્ગે (એરલિફ્ટ દ્વારા) આખેઆખી સેના અને શસ્ત્રો મોકલવા એ લશ્કરી વ્યૂહરચનાની દ્રષ્ટિએ ભારે જુગાર સમાન હતું. જો શ્રીનગર એરપોર્ટ પર દુશ્મનોનો કબજો થઈ ગયો હોત, તો ભારતીય સેનાના જવાનો ચારેય તરફથી ઘેરાઈ ગયા હોત. વળી, પહાડી યુદ્ધનો પૂરતો અનુભવ ન હોવા છતાં જવાનો સીધા જ યુદ્ધના મેદાનમાં ઉતરી પડ્યા છે.

• રાજકીય વિવાદ (Politically Controversial): આ ઓપરેશન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે વિવાદો જગાવી રહ્યું છે. પાકિસ્તાન આ જોડાણખતને ગેરકાનૂની ગણાવી રહ્યું છે, જ્યારે બ્રિટિશ લશ્કરી અધિકારીઓ (જેઓ હજુ પણ ભારત અને પાકિસ્તાન બંને સેનાના વડા છે) આ યુદ્ધથી નારાજ છે. ભારતના આ સૈન્ય પગલાંથી આખો કાશ્મીર મુદ્દો હવે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને વૈશ્વિક રાજનીતિના મંચ પર એક કાયમી વિવાદનું કેન્દ્ર બનવા જઈ રહ્યો છે.

બ્રિગેડિયર રાયનું બલિદાન અને મક્કમ સંકલ્પ

ફર્સ્ટ શિખ રેજિમેન્ટના કમાન્ડિંગ ઓફિસર લેફ્ટનન્ટ કર્નલ રણજીત રાયે આ જ મોરચે લડતા લડતા પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપી દીધી છે. તેમના આ બલિદાને સૈનિકોમાં દેશભક્તિનો નવો જુસ્સો ફૂંક્યો છે.

બારામુલ્લાની સડક પર ગોઠવાયેલા આ શિખ જવાનોની મક્કમ આંખો કહી રહી છે કે ભલે દિલ્હી, લંડન કે કરાચીમાં આ યુદ્ધ અંગે ગમે તેટલા રાજકીય વિવાદો ચાલતા હોય, પણ એકવાર સૈન્ય મેદાનમાં ઉતરી ચૂક્યું છે ત્યારે કાશ્મીરની ધરતી પરથી ઘૂસણખોરોનો સફાયો ન થાય ત્યાં સુધી આ બંદૂકો શાંત થવાની નથી.