તાલા નગરી – દેવરાની અને જેઠાણીના પ્રાચીન મંદિરો

૧. પ્રસ્તાવના અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

'તાલા' અને 'મલ્હાર' જેવા નામો સાંભળતા જ પ્રથમ દ્રષ્ટિએ સંગીત સાથે જોડાયેલા કોઈ સ્થાનનો વિચાર આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ સ્થળ છત્તીસગઢની વાસ્તુશિલ્પ અને ભવ્ય સ્થાપત્ય વિરાસતનું એક પ્રમુખ કેન્દ્ર છે. મનિયારી અને શિવનાથ નદીના સંગમની આસપાસ વસેલા આ ક્ષેત્ર પર પ્રાચીન સમયમાં શૈવ પંથીઓનું વિશેષ પ્રભુત્વ રહ્યું છે. આ સાથે જ, અહીં ડગલે ને પગલે રામાયણ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથાઓ પણ સાંભળવા મળે છે.

• તાંત્રિક વિદ્યાનું કેન્દ્ર: સ્થાનિક માન્યતાઓ અનુસાર, તાલા નામનું આ સ્થળ વિશેષ રૂપે તાંત્રિક વિદ્યાઓ અને તેની રહસ્યમય પ્રથાઓ માટે ખૂબ જ પ્રચલિત છે.

• નામકરણની કથા: અહીં બે પ્રાચીન મંદિરોની ભવ્ય વિરાસત આવેલી છે, જે પરસ્પર માત્ર થોડા જ મીટરના અંતરે સ્થિત છે. સ્થાનિક લોકવાયકાઓ અનુસાર, આ મંદિરો અહીંના રાજપરિવારના બે ભાઈઓની પત્નીઓ (દેવરાની અને જેઠાણી) માટે બનાવવામાં આવ્યા હોવાથી તે 'દેવરાની-જેઠાણીના મંદિર' તરીકે ઓળખાય છે.

૨. જેઠાણી મંદિર (ધ્વસ્ત વિરાસત)

સમયના વહેણ અને આક્રમણોને કારણે 'જેઠાણીનું મંદિર' આજે સંપૂર્ણપણે ધ્વસ્ત (નષ્ટ) થઈ ચૂક્યું છે.

• વર્તમાન સ્થિતિ: એક સમયમાં જે પથ્થરની શિલાઓ ભવ્ય મંદિરના સ્વરૂપે એકબીજા પર કંડારેલી હતી, તે આજે ધરતી પર એકબીજાની ઉપર એમ જ વિખરાયેલી પડી છે.

• શિલ્પકલાની ઝલક: આ વિખરાયેલા પથ્થરોના નાના-નાના ખૂણાઓમાંથી આજે પણ પ્રાચીન શિલ્પકલાની ભવ્યતા દેખાઈ આવે છે. અહીં પથ્થરો પર કંડારેલા હાથીઓ જોઈ શકાય છે, જે સંભવતઃ પ્રાચીન સમયમાં મંદિરના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પર દ્વારપાળ તરીકે ઊભા હશે.

• આ ઉપરાંત, મંદિરની આખી છત અને છતનો ભાર સંભાળનારા કલાત્મક પણ ખંડિત સ્તંભો (થાંભલાઓ) આજે જમીન પર વેરવિખેર અવસ્થામાં જોવા મળે છે.

૩. દેવરાની મંદિર (અખંડિત ભવ્યતા)

જેઠાણી મંદિરની તુલનામાં 'દેવરાનીનું મંદિર' આજે પણ ઘણી સારી સ્થિતિમાં ઊભું છે અને તેનો ભવ્ય ભૂતકાળ દર્શાવે છે.

• મુખ્ય સંરચના: આ મંદિરનો આધારભૂત ઓટલો (મંચ) અને મુખ્ય મંદિર સુધી જતી પથ્થરની સીડીઓ આજે પણ એકદમ સુરક્ષિત અને અખંડિત છે.

• કલાત્મક ચોખટ (પ્રવેશદ્વાર): મંદિરના મુખ્ય દ્વારની ચોખટ સમયના પ્રહારો સામે અડીખમ ઊભી છે. આ આખી ચોખટ અત્યંત જટિલ, બારીક અને સૂક્ષ્મ કોતરણીકામથી સજ્જ છે. તેની જાડી દીવાલો પર સિંહના મુખ અને મનુષ્યોની આકૃતિઓ કંડારેલી છે, જે કોઈ પૌરાણિક વાર્તા કે ઐતિહાસિક ઘટનાનું પ્રદર્શન કરતી હોય તેવું લાગે છે.

🌸 ચોખટનું વિશેષ શિલ્પકલા:

• ચોખટના ખૂણાઓને ગુલાબના ફૂલની સુંદર વેણીઓ (માળાઓ) ના આકારમાં વિવિધ કદમાં તરાશવામાં આવ્યા છે.

• તેની સીધી કિનારીઓ પર કમળના ફૂલની સુંદર આકૃતિઓ બનેલી છે.

• અહીં ઊભેલા સ્તંભોની ટોચ પર 'અમલકા' અને તેમના મૂળ (નીચેના ભાગ) માં 'પૂર્ણ ઘટક' (પવિત્ર કળશ) ની આકૃતિઓ કંડારેલી છે.

• ચોખટના ઉપલા ભાગમાં દિવ્ય આકૃતિઓ અને નીચલી પટ્ટી પર દેવી-દેવતાઓની આકૃતિઓ છે, જે સમય સાથે ઘસાવાને કારણે ઓળખવી થોડી મુશ્કેલ છે.

• અનોખી મૂર્તિઓ: અહીં કેટલીક પટ્ટીઓ પર નૃત્ય કરતા પુરુષોના શિલ્પો છે, જેમના પગ શરીરના પ્રમાણમાં અસ્વભાવિક રીતે ખૂબ જ નાના કંડારવામાં આવ્યા છે. મંદિરની બહાર રાખવામાં આવેલી ભગવાન ગણેશની પ્રાચીન મૂર્તિ પણ આવી જ વિશિષ્ટ શૈલીની છે.

• સ્થાપત્ય શૈલી (નાગર શૈલી): આ મંદિરનું નિર્માણ એવી અદ્ભુત શૈલીમાં થયું છે કે સીડીઓ ચડીને ઉપર પહોંચતા જ ઉચ્ચતમ સ્થાન પરથી આખું ગર્ભગૃહ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ભલે આજના અવશેષો પરથી તેનું મુખ્ય શિખર કેવું હશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ ઓડિશા અને ખજુરાહોની મધ્યમાં આવેલું હોવાથી આ મંદિરનું શિખર ચોક્કસપણે 'નાગર શૈલી' નું રહ્યું હશે તેમ કહી શકાય.

૪. શ્રી સિદ્ધનાથ આશ્રમ અને કામચલાઉ સંગ્રહાલય

પ્રાચીન દેવરાની-જેઠાણીના મંદિરો સુધી પહોંચવા માટે પ્રવાસીઓએ કેટલાક સાપેક્ષ રીતે નવા બનેલા મંદિરોની વચ્ચેથી પસાર થવું પડે છે.

• આશ્રમની સ્થાપના: આ માર્ગ પર બનેલા મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર (મેહરાબ) પર મોટા અક્ષરોમાં 'શ્રી સિદ્ધનાથ આશ્રમ' લખાયેલું છે. આ આશ્રમનું નિર્માણ વર્ષ ૨૦૦૮માં કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રાચીન પથ્થરોના અવશેષોની નજીક ઊભેલા સફેદ ત્રિકોણીય શિખરોવાળા આ આધુનિક મંદિરો ખૂબ જ આકર્ષક લાગે છે.

• અસ્થાયી મ્યુઝિયમ (સંગ્રહાલય): આશ્રમ પરિસરમાં એક નાનું કામચલાઉ સંગ્રહાલય બનાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં ખોદકામ (ઉત્ખનન) દરમિયાન આ પવિત્ર જગ્યાએથી મળી આવેલી પ્રાચીન મૂર્તિઓ રાખવામાં આવી છે. આમાંની કેટલીક ખંડિત મૂર્તિઓને સિમેન્ટના ઉપયોગથી સાજી કરવાનો સ્થાનિક પ્રયાસ થયો છે.

🚗 પ્રવાસીઓ માટે સૂચનો અને સુધારાની જરૂરિયાત

• માહિતી ફલકોની સ્થિતિ: અહીં પ્રાચીન ઇતિહાસની માહિતી આપતા જે બોર્ડ (સૂચના ફલક) લગાવેલા છે, તેને તાત્કાલિક સમારકામ (રિપેરિંગ) ની જરૂર છે. જો આ વિગતોને ગુજરાતી અને હિન્દી સાથે અંગ્રેજી ભાષામાં પણ રજૂ કરવામાં આવે, તો રાષ્ટ્રીય તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યટકો માટે આ વિરાસતને સમજવી વધુ સરળ બનશે.

• કુદરતી વાતાવરણ: આ સુંદર ઐતિહાસિક મંદિરો પવિત્ર 'મનિયારી નદી' ના કિનારે આવેલા છે, જે આસપાસના વાતાવરણને વધુ શાંત અને પ્રકૃતિમય બનાવે છે.