વિશ્વની એકમાત્ર નદી, જે મકરવૃત્ત (Tropic of Capricorn) ને ૨ વાર ઓળંગે છે

 

વિશ્વના જુદા જુદા ભાગોમાં હજારો કિલોમીટરનું અંતર કાપતી અસંખ્ય નદીઓ વહે છે. આ નદીઓ પોતાની વિશિષ્ટ ભૌગોલિક ખાસિયતોને કારણે જાણીતી છે. આમાં પૃથ્વી પરની એકમાત્ર એવી નદી પણ સામેલ છે, જે કાલ્પનિક ભૌગોલિક રેખા મકરવૃત્ત (મકર રેખા) ને એક નહીં પરંતુ બે વખત ઓળંગે (ક્રોસ કરે) છે.

મકરવૃત્તને ૨ વાર કાપતી નદી કઈ છે?

મકરવૃત્તને બે વાર ઓળંગતી આ જાણીતી નદીનું નામ લિમ્પોપો નદી (Limpopo River) છે. લિમ્પોપો નદી આફ્રિકા ખંડની એક પ્રમુખ અને ઐતિહાસિક નદી છે, જે પોતાના વિશિષ્ટ વળાંકદાર પ્રવાહને કારણે મકર રેખાને બે વખત પાર કરે છે.

લિમ્પોપો નદી ક્યાંથી નીકળે છે?

• ઉદ્ગમ સ્થાન: લિમ્પોપો નદી દક્ષિણ આફ્રિકાના વિટવોટર્સરેન્ડ (Witwatersrand) ક્ષેત્રની પહાડીઓમાંથી નીકળે છે.

• અન્ય નામ: તેના પ્રારંભિક પ્રવાહના ભાગમાં તેને 'ક્રોકોડાઇલ રિવર' (Crocodile River) પણ કહેવામાં આવે છે.

• લંબાઈ અને વહેણ: આ નદીની કુલ લંબાઈ આશરે ૧,૭૫૦ કિલોમીટર છે. તે મુખ્યત્વે પૂર્વ તરફ વહે છે અને મધ્ય-દક્ષિણ આફ્રિકામાંથી પસાર થઈને અંતે મોઝામ્બિક દેશમાં પ્રવેશ કરે છે, જ્યાં તે હિંદ મહાસાગર (Indian Ocean) માં જઈને ભળી જાય છે.

• કુદરતી સીમા: વહેણ દરમિયાન આ નદી દક્ષિણ આફ્રિકાની બોત્સ્વાના અને ઝિમ્બાબ્વે સાથેની કુદરતી સરહદ (કુદરતી સીમા રેખા) પણ બનાવે છે.

તે મકરવૃત્તને બે વાર કેવી રીતે ઓળંગે છે?

લિમ્પોપો નદીના વહેણનો અનોખો 'U-આકાર' (U-Shaped Course) જ તેને મકરવૃત્તને બે વાર કાપતી નદી બનાવે છે:

1. પ્રથમ વખત: પોતાના ઉદ્ગમ સ્થાનથી નીકળ્યા પછી લિમ્પોપો નદી ઉત્તર-પૂર્વ દિશા તરફ આગળ વધે છે ત્યારે તે પહેલી વાર મકરવૃત્તને પાર કરે છે.

2. બીજી વખત: ત્યારબાદ તે વધુ ઉત્તર તરફ જઈને ઝિમ્બાબ્વેની સરહદને અડે છે અને ત્યાંથી દક્ષિણ-પૂર્વ દિશા તરફ વળાંક લઈને મોઝામ્બિક તરફ આગળ વધે છે. આ અર્ધચંદ્રાકાર વળાંક દરમિયાન તે ફરીથી મકરવૃત્તને પાર કરીને દક્ષિણ તરફ નીકળી જાય છે.

નદીનું મહત્ત્વ અને ખાસિયતો

• મગરમચ્છોનું નિવાસસ્થાન: આ નદીને 'ઘડિયાળ નદી' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તેમાં ખૂબ મોટી સંખ્યામાં નાઇલ મગરમચ્છ (Nile Crocodiles) જોવા મળે છે.

• સાહિત્યમાં ઉલ્લેખ: વિશ્વપ્રસિદ્ધ લેખક રુડયાર્ડ કિપલિંગે પોતાની પ્રખ્યાત બાળવાર્તા સંગ્રહ 'જસ્ટ સો સ્ટોરીઝ' (Just So Stories) માં આ નદીનો ઉલ્લેખ "ગ્રેટ ગ્રે-ગ્રીન, ગ્રીસી લિમ્પોપો રિવર" (Great grey-green, greasy Limpopo River) તરીકે કર્યો હતો.