માતા સિદ્ધિદાત્રી, નવદુર્ગાનું નવમું અને અંતિમ દિવ્ય સ્વરૂપ, નવરાત્રિના નવમા દિવસે (મહાનવમીએ) પરમ આદર અને ભક્તિભાવપૂર્વક પૂજાય છે. તેમના નામની સંધિ કરીએ તો—"સિદ્ધિ" એટલે અલૌકિક આધ્યાત્મિક શક્તિઓ, સિદ્ધિઓ કે પૂર્ણતા, અને "દાત્રી" એટલે આપનાર કે પ્રદાન કરનાર. આમ, માતા સિદ્ધિદાત્રી સમસ્ત દૈવી સિદ્ધિઓ, આધ્યાત્મિક શક્તિઓ અને પરમ જ્ઞાન પ્રદાન કરનાર પરમ આદિશક્તિ તરીકે પૂજાય છે, જે દેવતાઓ અને ભક્તો બંનેનું કલ્યાણ કરે છે.
કમળના દિવ્ય આસન પર બિરાજમાન અથવા સિંહ પર સવાર માતા સિદ્ધિદાત્રી પોતાના ચાર હાથોમાં કમળ, ગદા, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરે છે, જે શક્તિ, પવિત્રતા, નાદબ્રહ્મ અને દૈવી આધિપત્યનું પ્રતીક છે. દેવો, દાનવો, યક્ષો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને સ્વયં દેવાધિદેવ મહાદેવ પણ તેમની આરાધના કરે છે. ભગવાન શિવે પણ પોતાની તમામ અલૌકિક શક્તિઓ માતા સિદ્ધિદાત્રીની કૃપાથી જ પ્રાપ્ત કરી હતી. નવરાત્રિના નવમા નોરતે તેમનું પૂજન નવદુર્ગાની સાધનાની પૂર્ણતા અને પરમ આધ્યાત્મિક સંતોષનું પ્રતીક છે.
ભક્તોની અતૂટ શ્રદ્ધા છે કે સિદ્ધિદાત્રી મંત્ર, બીજ મંત્ર અને ગાયત્રી મંત્રનો જાપ કરવાથી અજ્ઞાન અને ભયનું નિકંદન નીકળે છે તેમજ ભૌતિક સંપત્તિ, સમૃદ્ધિ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે. મહાનવમીએ માતા સિદ્ધિદાત્રીની વિધિવત પૂજા કરવાથી જીવનમાં પૂર્ણતા, શાંતિ અને સર્વ વિઘ્નોને પરાસ્ત કરવાનું દૈવી બળ મળે છે.
માતા સિદ્ધિદાત્રી કોણ છે?
માતા સિદ્ધિદાત્રી નવદુર્ગાનું નવમું અને સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ છે, જે મહાનવમીના પાવન દિવસે પૂજાય છે. તેઓ સમસ્ત પ્રકારની સિદ્ધિઓની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે.
શાસ્ત્રો અનુસાર, માતા સિદ્ધિદાત્રી એ આદિ પરાશક્તિનું જ મૂળ સ્વરૂપ છે. તેમણે ત્રિદેવ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશને માર્ગદર્શન આપ્યું અને પોતાના જ અંશમાંથી તેમને દિવ્ય શક્તિઓ (અર્ધાંગિનીઓ) પ્રદાન કરી: બ્રહ્માજી માટે સરસ્વતી, વિષ્ણુ ભગવાન માટે લક્ષ્મી અને શિવજી માટે પાર્વતી. સ્વયં ભગવાન શિવે માતા સિદ્ધિદાત્રીની કઠોર તપસ્યા કરીને સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી, જેના કારણે શિવજીનું અડધું શરીર દેવીનું બન્યું અને તેઓ સંસારમાં અર્ધનારીશ્વર તરીકે વિખ્યાત થયા.
માતા સિદ્ધિદાત્રીની પૌરાણિક કથા
માતા સિદ્ધિદાત્રીની કથા દર્શાવે છે કે તેમની કૃપા સર્વવ્યાપી અને ભેદભાવ રહિત છે; તેથી દેવ, દાનવ, ઋષિમુનિ અને સામાન્ય માનવી સૌ કોઈ તેમની પૂજા કરે છે. તેઓ દિવ્ય વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સુશોભિત થઈ કમળ પર બિરાજમાન છે અથવા સિંહની સવારી કરે છે. તેમના હાથોમાં રહેલું ચક્ર માનસિક શિસ્ત અને સ્પષ્ટતા દર્શાવે છે, શંખ ઓમકારનો દિવ્ય નાદ પ્રગટાવે છે, ગદા અજ્ઞાન સામે રક્ષણ આપે છે અને કમળ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અને પવિત્રતાનું પ્રતીક છે.
નવરાત્રિના નવમા દિવસે તેમની આરાધના નવદુર્ગાની યાત્રાનો સર્વોચ્ચ મુકામ છે. તેમની કૃપા સાધકના અજ્ઞાન અને દુઃખોનો અંત લાવી આધ્યાત્મિક સાક્ષાત્કાર અને લૌકિક સફળતા બંને એકસાથે પ્રદાન કરે છે. આથી તેમને સર્વસિદ્ધિ પ્રદાતા તરીકે ગૌરવપૂર્વક પૂજવામાં આવે છે.
દેવી સિદ્ધિદાત્રીનું આધ્યાત્મિક મહત્વ
- શિવ-શક્તિનું ઐક્ય: માતા સિદ્ધિદાત્રી પુરુષ અને પ્રકૃતિ (શિવ અને શક્તિ) ના સંતુલનનું પ્રતીક છે. તેમની કૃપાથી શિવજી ‘અર્ધનારીશ્વર’ બન્યા, જે દર્શાવે છે કે સ્ત્રી અને પુરુષ ઊર્જાના પરસ્પર સંયોગ વિના સૃષ્ટિનું સંચાલન અને પૂર્ણતા અશક્ય છે.
- અજ્ઞાનતાનું શમન: તેમની ઉપાસનાથી આંતરિક શક્તિ જાગૃત થાય છે, અજ્ઞાનરૂપી અંધકાર ઓગળી જાય છે અને સાધક મોક્ષના માર્ગે અગ્રેસર બને છે.
- મહાનવમી પૂજન અને કન્યા પૂજન: નવરાત્રિની આ પૂર્ણાહુતિ તિથિએ ભક્તો વ્રત-ઉપવાસ રાખે છે, નવમી હવન કરે છે અને નવદુર્ગાના સન્માનમાં નાની બાળાઓનું કન્યા પૂજન (કંજક પૂજા) કરી તેમને ભોજન અને ઉપહાર અર્પણ કરે છે. વારાણસી, છત્તીસગઢ અને મધ્ય પ્રદેશના મંદિરોમાં આ દિવસે ભવ્ય મહોત્સવો યોજાય છે.
- જીવન ઘડતર: તેઓ ભક્તોને શિસ્ત, સાહસ અને નમ્રતા શીખવે છે, જેથી વ્યક્તિ માત્ર સાંસારિક સિદ્ધિઓ જ નહીં પરંતુ આત્મસાક્ષાત્કાર પણ હાંસલ કરી શકે.
પ્રતિમાશાસ્ત્ર અને પ્રતીકો (Iconography & Symbolism)
માતા સિદ્ધિદાત્રી સામાન્ય રીતે પૂર્ણ ખીલેલા કમળ પર અત્યંત સૌમ્ય મુદ્રામાં બિરાજમાન હોય છે અથવા સિંહ પર સવારી કરે છે. તેઓ લાલ સાડી, રત્નજડિત આભૂષણો અને દિવ્ય મુગટ ધારણ કરે છે:
| આયુધ / પ્રતીક | આધ્યાત્મિક રહસ્ય અને અર્થ |
| ચક્ર (સુદર્શન ચક્ર) | માનસિક સ્પષ્ટતા, તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ, શિસ્ત અને અધર્મનો નાશ |
| શંખ | ઓમકાર (ૐ) નો પવિત્ર નાદબ્રહ્મ અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિ |
| ગદા | અપાર આંતરિક બળ, દૈવી રક્ષણ અને અજ્ઞાનતાનું દમન |
| કમળ | પવિત્રતા, નિર્લિપ્તતા, આધ્યાત્મિક વિકાસ અને મુક્તિ |
| સિંહ (વાહન) | અદમ્ય સાહસ અને ભય પર પૂર્ણ વિજય |
| સર્પ માળા (કેટલાક ચિત્રોમાં) | તમામ વિઘ્નો અને કાળ પર વિજયનું પ્રતીક |
| રંગો (જાંબલી અને મોરપીંછ લીલો) | ઉચ્ચ મહત્વાકાંક્ષા, દૈવી ઊર્જા અને અજ્ઞાનતાના અંતનું પ્રતીક |
માતા સિદ્ધિદાત્રીની ઉત્પત્તિ અને અષ્ટ સિદ્ધિઓ
સૃષ્ટિના સર્જન પૂર્વે જ્યારે માત્ર શૂન્ય અને ઘનઘોર અંધકાર હતો, ત્યારે અનંત શૂન્યાવકાશમાંથી એક દિવ્ય, તેજોમય પ્રકાશ પ્રગટ થયો, જેણે ધીમે ધીમે આદિ પરાશક્તિનું રૂપ ધારણ કર્યું. આ દિવ્ય તેજમાંથી માતા સિદ્ધિદાત્રી પ્રગટ થયાં. તેમણે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશનું સર્જન કરી તેમને સૃષ્ટિના સર્જન, પાલન અને સંહારની જવાબદારી સોંપી તેમજ તેને યોગ્ય રીતે નિભાવવા માટે જ્ઞાન અને દિવ્ય શક્તિઓ પ્રદાન કરી.
માતા સિદ્ધિદાત્રી દ્વારા પ્રદાન કરાતી ૮ મુખ્ય સિદ્ધિઓ (અષ્ટ સિદ્ધિ):
- અણિમા (Anima): શરીરને અતિ સૂક્ષ્મ (અણુ જેવું) બનાવવાની ક્ષમતા.
- મહિમા (Mahima): શરીર કે સ્વરૂપને અનંત ગણું વિશાળ બનાવવાની ક્ષમતા.
- ગરિમા (Garima): શરીરને પર્વત સમાન અત્યંત ભારે બનાવવાની ક્ષમતા.
- લઘિમા (Laghima): શરીરને પીંછા જેવું વજનવિહીન અને હળવું બનાવવાની શક્તિ.
- પ્રાપ્તિ (Prapti): કોઈપણ સ્થળે પહોંચવાની અને ઇચ્છિત વસ્તુ મેળવવાની શક્તિ.
- પ્રાકામ્ય (Prakamya): પૃથ્વી કે પાતાળમાં કોઈપણ કામના પૂર્ણ કરવાની અદભુત શક્તિ.
- ઈશિત્વ (Ishitva): સમસ્ત જગત પર આધિપત્ય અને પ્રભુત્વ સ્થાપવાની ક્ષમતા.
- વશિત્વ (Vashitva): સર્વ જીવો અને પરિસ્થિતિઓને પોતાના વશમાં રાખવાની શક્તિ.
માતા સિદ્ધિદાત્રી સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથાઓ
૧. ભગવાન શિવ અને અર્ધનારીશ્વર સ્વરૂપ
સૌથી પ્રખ્યાત કથા અનુસાર, ભગવાન શિવે માતા સિદ્ધિદાત્રીની વર્ષો સુધી કઠિન તપસ્યા કરી હતી. માતાજીએ પ્રસન્ન થઈને શિવજીને તમામ અષ્ટ સિદ્ધિઓ પ્રદાન કરી. આ દિવ્ય આશીર્વાદના પરિણામે શિવજીનું અડધું શરીર સિદ્ધિદાત્રી માતાનું બન્યું અને તેઓ 'અર્ધનારીશ્વર' તરીકે ઓળખાયા. આ કથા દર્શાવે છે કે પરમ પુરુષ પણ આદિશક્તિની કૃપા વિના અધૂરા છે.
૨. દેવતાઓને સિદ્ધિઓનું વરદાન (દેવી પુરાણ)
જ્યારે મહિષાસુર અને અન્ય દાનવોએ સ્વર્ગ છીનવી લીધું, ત્યારે દેવી પુરાણ અનુસાર માતા સિદ્ધિદાત્રીએ દેવતાઓને અણિમા, મહિમા જેવી દિવ્ય શક્તિઓ અને અમોઘ આયુધો પ્રદાન કર્યાં, જેથી દેવતાઓ અસુરોનો નાશ કરી વિશ્વમાં ધર્મની પુનઃસ્થાપના કરી શક્યા. માતાજી પોતે પ્રત્યક્ષ લડવાને બદલે અન્યોને સક્ષમ બનાવે છે.
૩. મહાભારત અને અર્જુનની સાધના
મહાભારતના યુદ્ધ પૂર્વે જ્યારે અર્જુન સામે ધર્મસંકટ અને મહાન યોદ્ધાઓનો પડકાર હતો, ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સલાહથી અર્જુને નવરાત્રિ દરમિયાન નવ દિવસ માતા સિદ્ધિદાત્રીની આરાધના કરી હતી. માતાજીએ પ્રસન્ન થઈને અર્જુનને અજેય શક્તિઓ અને વિજયના આશીર્વાદ આપ્યા હતા.
આધ્યાત્મિક બોધપાઠ (Spiritual Lessons)
- અન્યોને સક્ષમ બનાવવા (Empowerment): માત્ર પ્રભુત્વ જમાવવા કરતાં બીજાને તેમની ક્ષમતા ઓળખવામાં મદદ કરવી એ સાચું નેતૃત્વ છે.
- સંતુલનનું મહત્વ: જીવનમાં શિવ અને શક્તિ, મન અને બુદ્ધિ, સ્નેહ અને સાહસનું યોગ્ય સંતુલન જ પૂર્ણતા લાવે છે.
- અહંકારશૂન્ય સમર્પણ: સાચી શક્તિ નમ્રતા અને ભક્તિમાંથી જન્મે છે.
- આત્મસાક્ષાત્કાર: ભૌતિક સુખોથી પર ઊઠીને આત્માનું પરમાત્મા સાથે મિલન (મોક્ષ) એ જ જીવનનું અંતિમ ધ્યેય છે.
ઘરમાં સિદ્ધિદાત્રી પૂજન વિધિ (મહાનવમી પૂજન માર્ગદર્શિકા)
જરૂરી પૂજા સામગ્રી
માતા સિદ્ધિદાત્રીની મૂર્તિ અથવા ફોટો, લાલ કે પીળું આસન વસ્ત્ર, નવ પ્રકારનાં ફૂલો (ખાસ કરીને સફેદ અને લાલ ફૂલ), ગાયના ઘીનો દીવો, અગરબત્તી, ધૂપ, કપૂર, ગંગાજળ, પંચામૃત (દૂધ, દહીં, ઘી, મધ, સાકર), કંકુ, ચંદન, અક્ષત (ચોખા), બિલીપત્ર, લાલ સાડી/ચુંદડી, તાજાં ફળો, મીઠાઈ, હલવો, પૂરી, કાળા ચણા, ઘંટડી અને શંખ.
ક્રમવાર પૂજન વિધિ
- શુદ્ધિ અને તૈયારી: સવારે સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરો. પૂજા સ્થળ સાફ કરી બાજઠ પર લાલ કે પીળું વસ્ત્ર પાથરી માતાજીની મૂર્તિ/છબી પધરાવો.
- દીપ-ધૂપ પ્રગટાવવા: ઘીનો દીવો, અગરબત્તી અને ધૂપ પ્રગટાવો.
- આત્મ પૂજન અને આચમન: હાથમાં જળ લઈ આચમન કરો અને પોતાની જાતને પવિત્ર કરો.
- કળશ પૂજન: ઘટસ્થાપનના કળશની પૂજા કરી પવિત્ર જળ છાંટો.
- સંકલ્પ: હાથમાં અક્ષત, પુષ્પ અને જળ લઈ મનોકામના પૂર્તિ માટે સંકલ્પ કરો.
- અભિષેક અને શૃંગાર: મૂર્તિને પહેલા જળથી, પછી પંચામૃતથી અને છેલ્લે કપૂર મિશ્રિત ગંગાજળથી સ્નાન કરાવો. માતાજીને લાલ વસ્ત્ર/ચુંદડી, આભૂષણો, ચંદન, કંકુ અને બિલીપત્ર અર્પણ કરો.
- પુષ્પાર્પણ: માતાજીને નવ પ્રકારનાં વિવિધ તાજાં પુષ્પો ચડાવો.
- ભોગ અર્પણ: માતાજીને કાળા ચણા, હલવો, પૂરી, ખીર, ફળો અને મીઠાઈનો પ્રિય નૈવેદ્ય ધરાવો.
- મંત્ર જાપ: નવમા દિવસના સિદ્ધિદાત્રી મંત્રનો ઓછામાં ઓછો ૧૦૮ વાર જાપ કરો.
- હવન (નવમી હવન): મહાનવમી હોવાથી સંક્ષિપ્ત નવગ્રહ અને દેવી હવન કરવો અતિ ઉત્તમ છે.
- કન્યા પૂજન: નવ કન્યાઓ અને એક બટુક (ભૈરવ સ્વરૂપ) ના ચરણ ધોઈ, તિલક કરી, હલવો-પૂરી-ચણા જમાડી દક્ષિણા-ઉપહાર આપી આશીર્વાદ લો.
- આરતી અને પ્રસાદ: શંખ અને ઘંટનાદ સાથે ઘીના દીવાથી આરતી કરો અને સૌમાં પ્રસાદ વહેંચો.
સમર્પિત મંત્રો અને સ્તુતિ
૧. મૂળ પૂજા મંત્ર
ॐ દેવી સિદ્ધિદાત્ર્યૈ નમઃ ॥
- લાભ: આધ્યાત્મિક પ્રગતિ થાય છે, ચિત્ત સ્થિર બને છે અને જીવનના તમામ માર્ગો સુગમ બને છે.
૨. સિદ્ધિદાત્રી બીજ મંત્ર
ॐ હ્રીં સહ સિદ્ધિદાત્ર્યૈ નમઃ ॥
- લાભ: આંતરિક ક્ષમતાઓ અને આત્મવિશ્વાસ ખીલે છે, સમૃદ્ધિ આકર્ષાય છે અને શંકાઓ દૂર થાય છે.
૩. ધ્યાન અને જાપ મંત્ર
સિદ્ધગન્ધર્વયક્ષાદ્યૈરસુરૈરમરૈરપિ ।સેવ્યમાના સદા ભૂયાત્ સિદ્ધિદા સિદ્ધિદાયિની ॥યા દેવી સર્વભૂતેષુ માઁ સિદ્ધિદાત્રી રૂપેણ સંસ્થિતા ।નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ ॥
- અર્થ: સિદ્ધો, ગંધર્વો, યક્ષો, દાનવો અને અમર દેવતાઓ દ્વારા જે સદાય સેવાયેલાં છે, તે સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર માતા સિદ્ધિદાત્રી સદા અમારું કલ્યાણ કરો. સર્વ જીવોમાં સિદ્ધિદાત્રી રૂપે રહેલાં ભગવતીને મારા વારંવાર પ્રણામ.
- લાભ: નકારાત્મકતા પર વિજય, આરોગ્ય, દીર્ઘાયુષ્ય અને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિઓની પ્રાપ્તિ થાય છે.
૪. ગાયત્રી મંત્ર
ॐ સિદ્ધિદાત્ર્યૈ ચ વિદ્મહે મહાશક્ત્યૈ ચ ધીમહિ તન્નો દેવી પ્રચોદયાત્ ॥
પૂજનથી થતા સર્વાંગી લાભો
- આધ્યાત્મિક: દિવ્ય જ્ઞાન અને બ્રહ્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે, સાધનામાં સિદ્ધિ મળે છે અને ભવસાગરમાંથી મુક્તિ (મોક્ષ) મળે છે.
- માનસિક અને ભાવનાત્મક: મનની અશાંતિ અને ડર દૂર થાય છે; અખૂટ આત્મવિશ્વાસ, શિસ્ત અને માનસિક સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય છે.
- ભૌતિક અને સાંસારિક: કુટુંબમાં સુખ, શાંતિ અને અખૂટ લક્ષ્મીનો વાસ થાય છે; ખરાબ શક્તિઓ સામે રક્ષણ મળે છે અને સર્વ અટકેલાં કાર્યો પૂર્ણ થાય છે.
માતા સિદ્ધિદાત્રીના પ્રમુખ મંદિરો
- સિદ્ધિદાત્રી મંદિર (સાગર, મધ્ય પ્રદેશ): શક્તિપીઠ સમકક્ષ માન્યતા ધરાવતું પવિત્ર ધામ, જ્યાં નવરાત્રિની નવમીએ ભક્તોની ભારે ભીડ ઉમટે છે.
- સિદ્ધિદાત્રી દુર્ગા મંદિર (વારાણસી, ઉત્તર પ્રદેશ): કાશીની સિદ્ધમાતા ગલીમાં સ્થિત પ્રાચીન મંદિર, જ્યાં નવમીએ વિશેષ કથા અને પૂજા થાય છે.
- સિદ્ધિદાત્રી મંદિર (નંદા પર્વત, ઉત્તરાખંડ): એવી માન્યતા છે કે સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કર્યા પછી સ્વયં ભગવાન શિવે આ પવિત્ર સ્થાનની સ્થાપના કરી હતી.
- સિદ્ધિદાત્રી મંદિર (હરિદ્વાર, ઉત્તરાખંડ): ગંગા કિનારે શાંત વાતાવરણમાં સ્થિત પ્રસિદ્ધ તીર્થ.
- શ્રી રાધા વલ્લભ મંદિર (વૃંદાવન): અહીં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સાથે માતા સિદ્ધિદાત્રીની પ્રતિમા પણ સ્થાપિત છે, જે સંતુલન અને ભક્તિનું પ્રતીક છે.
અન્ય પરંપરાઓમાં સંદર્ભ અને વૈશ્વિક તુલના
- જૈન પરંપરા: જૈન ધર્મમાં 'સિદ્ધ' એ મુક્ત આત્માઓ છે જેમણે કર્મોનો ક્ષય કરી સિદ્ધશિલા પર સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે. આ સિદ્ધિદાત્રી દ્વારા અપાતી પરમ મુક્તિ (મોક્ષ) ની વિભાવના સાથે સામ્ય ધરાવે છે.
- બૌદ્ધ પરંપરા: વજ્રયાન અને તંત્ર બૌદ્ધ ધર્મમાં સાધકો મંત્ર અને ધ્યાનની સાધના દ્વારા 'સિદ્ધિઓ' પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. બૌદ્ધ પરંપરામાં કમળનું પ્રતીક પણ આત્મજ્ઞાન દર્શાવે છે.
- દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા: બાલી, થાઈલેન્ડ અને કંબોડિયાની પ્રાચીન પરંપરાઓમાં દિવ્ય શક્તિઓ અને રક્ષણ આપતી દેવીઓની પૂજા થાય છે, જે સિદ્ધિદાત્રીના પ્રભાવને દર્શાવે છે.
- વૈશ્વિક તુલના: ગ્રીક-રોમન પૌરાણિક કથાઓમાં આઇસિસ (Isis) અને હેકેટી (Hecate) જેવી દેવીઓ અલૌકિક શક્તિઓ સાથે જોડાયેલી છે. તાઓઈઝમની 'યિન-યાંગ' ફિલસૂફી માતા સિદ્ધિદાત્રી અને શિવજીના અર્ધનારીશ્વર રૂપની જેમ પુરુષ અને સ્ત્રી ઊર્જાના અખંડ સંતુલનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
Post a Comment