નવરાત્રિના પાંચમા દિવસે નવદુર્ગાના પાંચમા સ્વરૂપ તરીકે માતા સ્કંદમાતાની અત્યંત ભક્તિભાવપૂર્વક પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. તેઓ ભગવાન કાર્તિકેય (જેમનું બીજું નામ સ્કંદ છે) ના જનની છે, તેથી તેમનું નામ સ્કંદમાતા પડ્યું. હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં માતા સ્કંદમાતાને પરમ પવિત્રતા, વાત્સલ્ય, શક્તિ અને અસીમ કરુણાની મૂર્તિ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. કમળના પુષ્પ પર બિરાજમાન હોવાને કારણે તેમને શાસ્ત્રોમાં પદ્માસના દેવી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. નવરાત્રિના પાંચમા નોરતે માતા સ્કંદમાતાની સાધના કરવાથી તમામ સાંસારિક મુશ્કેલીઓ અને અવરોધો દૂર થાય છે, મન પૂર્ણ શાંત બને છે અને ભક્તને મોક્ષ તરફ આગળ વધવાની પ્રેરણા મળે છે.
શારદીય નવરાત્રિ ૨૦૨૬: તારીખ, પંચમી તિથિ અને પૂજા મુહૂર્ત
શારદીય નવરાત્રિ ૨૦૨૬ અંતર્ગત પાંચમા નોરતાની સત્તાવાર તિથિ અને સમયની ગણતરી:
- પૂજા તારીખ: ગુરુવાર, ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬
- પંચમી તિથિ પ્રારંભ: ૧૪ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ સાંજે ૦૭:૫૪ વાગ્યે
- પંચમી તિથિ સમાપ્તિ: ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ સાંજે ૦૬:૫૮ વાગ્યે
- શ્રેષ્ઠ પૂજા મુહૂર્ત: ૧૫ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ દિવસના સમયે, ખાસ કરીને સવારના શુભ ચોઘડિયા કે બપોરના પ્રારંભિક કલાકોમાં સ્કંદમાતાની વિધિવત પૂજા કરવી શ્રેષ્ઠ ફળદાયી માનવામાં આવે છે.
આ દિવસે ભક્તો માતાજીનું આહ્વાન કરે છે, તેમના પવિત્ર મંત્રોનો જાપ કરે છે, તેમજ કેળાં, તાજાં ફળો, પીળી મીઠાઈઓ અને દૂધમાંથી બનેલી ખીરનો ભોગ અર્પણ કરે છે.
માતા સ્કંદમાતા કોણ છે?
દેવી સ્કંદમાતા ભગવાન શિવના અર્ધાંગિની પાર્વતીનું જ દિવ્ય વાત્સલ્યપૂર્ણ માતૃસ્વરૂપ છે.
- નામ વ્યુત્પત્તિ: ‘સ્કંદ’ એટલે શિવ-પાર્વતીના જ્યેષ્ઠ પુત્ર ભગવાન કુમાર કાર્તિકેય, અને ‘માતા’ એટલે તેમની જનેતા. આમ, સ્કંદના માતા હોવાથી તેઓ જગતમાં સ્કંદમાતા કહેવાયા.
- વાત્સલ્ય અને શક્તિ: જ્યારે અસુર તારકાસુરે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પર હાહાકાર મચાવ્યો હતો, ત્યારે સ્કંદે (કાર્તિકેયે) દેવસેનાના સેનાપતિ બનીને તેનો વધ કર્યો હતો. આ પરાક્રમી પુત્રને પોતાની ગોદમાં ધારણ કરી સ્નેહનું અમૃત પાનાર માતા તરીકે તેઓ પૂજાય છે.
- સ્વરૂપ અને આયુધ: સ્કંદમાતા ચતુર્ભુજ (ચાર હાથવાળા) છે.
- ઉપરના બંને હાથોમાં તેમણે કમળનાં પુષ્પ ધારણ કરેલાં છે.
- એક હાથમાં તેમણે પોતાના ખોળામાં બેઠેલા બાલસ્વરૂપ ભગવાન સ્કંદને પ્રેમપૂર્વક સાચવી રાખ્યા છે.
- ચોથો હાથ ભક્તોના કલ્યાણ માટે અભય મુદ્રામાં છે, જે સર્વ ભયોથી મુક્તિ આપે છે.
- વાહન: તેમનું મુખ્ય વાહન સિંહ છે, જે નિર્ભયતા, સાહસ અને ધર્મનું પ્રતીક છે. આ ઉપરાંત, તેઓ પૂર્ણ ખીલેલા વિશાળ કમળ પર પણ બિરાજમાન રહે છે.
- વિશુદ્ધ ચક્ર: યોગશાસ્ત્ર અનુસાર, નવરાત્રિના પાંચમા દિવસે સાધકનું ધ્યાન ગળામાં સ્થિત વિશુદ્ધ ચક્ર પર કેન્દ્રિત થાય છે. આ ચક્ર શુદ્ધતા, સત્યવાણી, આધ્યાત્મિક જાગૃતિ અને સર્વોચ્ચ ચેતનાનું કેન્દ્ર છે.
સ્કંદમાતાની સંપૂર્ણ પૌરાણિક કથા
દક્ષ પ્રજાપતિના યજ્ઞકુંડમાં પિતા દ્વારા પતિ શિવજીનું અપમાન સહન ન થતાં માતા સતીએ પોતાના દેહની આહુતિ આપી દીધી. સતીના વિયોગમાં ભગવાન શિવ સંસારથી પૂર્ણ વિરક્ત થઈ ગયા અને હિમાલયની ગુફાઓમાં કઠોર સમાધિમાં લીન થઈ ગયા.
આ પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવી તારકાસુર નામના રાક્ષસે બ્રહ્માજીની વર્ષો સુધી આકરી તપસ્યા કરી. બ્રહ્માજી પ્રસન્ન થતાં તારકાસુરે અમરત્વનું વરદાન માંગ્યું. બ્રહ્માજીએ જણાવ્યું કે જેનો જન્મ થયો છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, તેથી બીજું વરદાન માંગો. ત્યારે ચાલાક તારકાસુરે વિચાર્યું કે શિવજી તો કઠોર વિરાગી છે અને ક્યારેય લગ્ન નહીં કરે; તેથી તેણે વરદાન માંગ્યું કે તેનું મૃત્યુ માત્ર ભગવાન શિવના ઔરસ પુત્ર દ્વારા જ થાય.
વરદાન મળતાં જ તારકાસુરે સ્વર્ગ પર ચડાઈ કરી દેવોને હાંકી કાઢ્યા અને ઋષિમુનિઓ પર અત્યાચાર શરૂ કર્યો. ચિંતિત દેવતાઓએ ભગવાન વિષ્ણુની પ્રાર્થના કરી. વિષ્ણુ ભગવાને જણાવ્યું કે માતા સતીએ પર્વતરાજ હિમાલય અને મેનાવતીના ઘેર પાર્વતી રૂપે પુનર્જન્મ લીધો છે અને તેઓ જ શિવજી સાથે લગ્ન કરશે.
દેવી પાર્વતીએ હજારો વર્ષો સુધી અન્ન-જળનો ત્યાગ કરીને ભગવાન શિવને પતિ રૂપે પામવા માટે અતિ કઠોર તપસ્યા કરી, જેનાથી પ્રસન્ન થઈને શિવજીએ તેમની સાથે વિવાહ કર્યા. ત્યારબાદ શિવ અને શક્તિના દિવ્ય સંયોગથી એક અતિ તેજસ્વી દિવ્ય અંશ ઉત્પન્ન થયો, જેનું લાલનપાલન છ કૃત્તિકાઓ દ્વારા ગંગાતટ પર થયું. આથી તે બાળક 'કાર્તિકેય' અને 'સ્કંદ' કહેવાયા.
મોટા થઈને ભગવાન કાર્તિકેય સમસ્ત દેવસેનાના સેનાપતિ બન્યા અને તેમણે ભીષણ યુદ્ધમાં રાક્ષસ તારકાસુરનો વધ કરી સમગ્ર બ્રહ્માંડને ભયમુક્ત કર્યું. પુત્રના આવા પરાક્રમ અને ધર્મરક્ષાથી ગૌરવાન્વિત થયેલાં દેવી પાર્વતીનું આ મમતાળુ રૂપ ત્રિલોકમાં ‘સ્કંદમાતા’ તરીકે અમર થઈ ગયું.
પાંચમા નોરતાનું આધ્યાત્મિક અને સાધના મહત્વ
- માતા અને પુત્ર બંનેના એકસાથે આશીર્વાદ: સ્કંદમાતાની પૂજાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમની પૂજા કરવાથી ખોળામાં બિરાજમાન ભગવાન કાર્તિકેયની પૂજા આપોઆપ થઈ જાય છે. સાધકને એકસાથે માતૃવાત્સલ્ય અને દેવસેનાપતિનું રક્ષણ મળે છે.
- સંતાન સુખ અને પારિવારિક સુમેળ: જે દંપતીઓને સંતાન પ્રાપ્તિમાં અવરોધો આવતા હોય અથવા સંતાનના વિકાસ અને સ્વાસ્થ્યની ચિંતા હોય, તેમના માટે સ્કંદમાતાની ઉપાસના રામબાણ ઈલાજ માનવામાં આવે છે.
- વાણીની સિદ્ધિ: વિશુદ્ધ ચક્રનું જાગરણ થવાથી સાધકની વાણી અત્યંત મધુર, પ્રભાવશાળી અને સત્યનિષ્ઠ બને છે.
- અહંકાર અને અજ્ઞાનનો નાશ: જેમ કાર્તિકેયે તારકાસુર (અહંકારનું પ્રતીક) નો નાશ કર્યો, તેમ માતા પોતાના સાધકના અંતરમાં રહેલા ક્રોધ, મોહ અને અજ્ઞાનને નષ્ટ કરે છે.
સંપૂર્ણ સ્કંદમાતા પૂજન વિધિ (ઘરે કરવા માટે ક્રમવાર માર્ગદર્શિકા)
- પવિત્રતા અને ચોકી સ્થાપના: સવારે વહેલા ઊઠી સ્નાન કરી પીળા અથવા સ્વચ્છ વસ્ત્રો ધારણ કરો. પૂજા સ્થળને ગંગાજળ છાંટી પવિત્ર કરો. લાકડાના બાજઠ પર પીળું વસ્ત્ર પાથરી સ્કંદમાતાની મૂર્તિ અથવા ફોટો સ્થાપિત કરો.
- જવારારોપણ (સપ્તધાન્ય વાવવું): જો ઘટસ્થાપનના દિવસે જવારા ન વાવ્યા હોય, તો માટીના કૂંડામાં ત્રણ સ્તરમાં શુદ્ધ માટી પાથરી નવધાન્ય કે જવ વાવો અને ધીમેથી જળ છાંટો.
- કળશ પૂજન: તાંબા અથવા પિત્તળના કળશમાં શુદ્ધ જળ અને થોડું ગંગાજળ ભરો. તેમાં સોપારી, હળદરની ગાંઠ, અક્ષત, દૂર્વા અને સિક્કો નાખો. મુખ પર આંબા અથવા આસોપાલવના પાંચ પાન ગોઠવી તેના પર નાળિયેર સ્થાપિત કરો. કળશને કંકુનો ચાંદલો કરો.
- દીપ-ધૂપ પ્રગટાવવા: માતાજી સમક્ષ શુદ્ધ ગાયના ઘીનો દીવો અને અગરબત્તી પ્રગટાવો.
- સ્નાન અને શૃંગાર: મૂર્તિ હોય તો પંચામૃત અને ગંગાજળથી સ્નાન કરાવો. ત્યારબાદ માતાજીને ચંદન, કંકુ, સિંદૂર અને અક્ષત અર્પણ કરો. પીળાં વસ્ત્રો કે ચુંદડી અર્પણ કરો.
- પુષ્પ સમર્પણ: માતાજીને કમળનાં પુષ્પો અત્યંત પ્રિય છે. કમળ ન મળે તો પીળા ગલગોટા કે લાલ જાસૂસનાં ફૂલો અર્પણ કરો.
- વિશેષ ભોગ: માતા સ્કંદમાતાને કેળાં અતિપ્રિય છે. તેથી કેળાં, તાજાં ફળો, પીળી મીઠાઈ અને દૂધમાંથી બનાવેલી ખીરનો ભોગ ધરાવો. સાથે પાન, સોપારી, લવિંગ અને એલચી ચડાવો.
- પાઠ અને જાપ: દુર્ગા સપ્તશતી અથવા કવચનો પાઠ કરો અને સ્કંદમાતાના મંત્રોનો ઓછામાં ઓછો ૧૦૮ વાર જાપ કરો.
- આરતી અને ક્ષમા યાચના: ઘંટડી અને શંખના નાદ સાથે કપૂર અથવા ઘીના દીવાથી ભાવપૂર્વક આરતી કરો. પૂજામાં રહી ગયેલી ભૂલો માટે માતાજી સમક્ષ ક્ષમા માંગી, ઘરના સૌ સભ્યોમાં પ્રસાદ વહેંચો.
સ્કંદમાતા મંત્રો, સ્તુતિ અને તેના લાભ
૧. બીજ મંત્ર
ॐ હ્રીં સહ સ્કન્દમાત્ર્યૈ નમઃ ॥
- અર્થ: હું ભગવાન સ્કંદના માતા દેવી સ્કંદમાતાને પ્રણામ કરું છું, જે અલૌકિક શક્તિ, ઐશ્વર્ય અને પરમ શાંતિ પ્રદાન કરે છે.
- લાભ: આ બીજ મંત્રના નિયમિત જાપથી આત્મબળ અતૂટ બને છે, આસપાસની નકારાત્મક શક્તિઓ નાશ પામે છે અને સુરક્ષા કવચ રચાય છે.
૨. ધ્યાન મંત્ર
સિંહાસનગતા નિત્યં પદ્માશ્રિતકરદ્વયા ।શુભદાસ્તુ સદા દેવી સ્કન્દમાતા યશસ્વિની ॥
- અર્થ: સિંહ પર સવાર, બંને હાથોમાં કમળ ધારણ કરનારાં અને સદા કલ્યાણ કરનારાં તેજસ્વી-યશસ્વી દેવી સ્કંદમાતા અમારા જીવનમાં હંમેશા શુભતા પ્રદાન કરો.
- લાભ: આ મંત્રથી મનમાં નિર્મળ શાંતિ, સાહસ અને માનસિક સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય છે.
૩. પૂજા જપ મંત્ર
ॐ દેવી સ્કન્દમાતાયૈ નમઃ ॥
- અર્થ: દેવી સ્કંદમાતાને મારા નમસ્કાર.
- લાભ: દૈનિક પૂજામાં સરળતાથી જાપ કરી શકાય છે, જેનાથી એકાગ્રતા વધે છે અને કાર્યસિદ્ધિ થાય છે.
૪. સ્કંદમાતા સ્તુતિ
યા દેવી સર્વભૂતેષુ માઁ સ્કન્દમાતા રૂપેણ સંસ્થિતા ।નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમસ્તસ્યૈ નમો નમઃ ॥
- અર્થ: જે આદિ પરાશક્તિ સમસ્ત જીવોમાં સ્કંદમાતા સ્વરૂપે બિરાજમાન છે, તેમને મારા વારંવાર નમસ્કાર, નમસ્કાર, નમસ્કાર હો.
- લાભ: સર્વ પ્રકારના પાપો અને દોષોનું શમન થાય છે, બુદ્ધિ અત્યંત તેજસ્વી બને છે અને ભૌતિક-આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ થાય છે.
પૂજન અને મંત્ર જાપથી થતા મુખ્ય લાભોનો સારાંશ
- જીવનમાંથી મોટામાં મોટા સંકટો અને અવરોધો દૂર થાય છે.
- સંતાન સુખ અને બાળકના ઉજ્જવળ ભવિષ્યના આશીર્વાદ મળે છે.
- બુદ્ધિ, જ્ઞાન, વાણી અને શીખવાની શક્તિમાં અસાધારણ વૃદ્ધિ થાય છે.
- મનની ચિંતાઓ, ભય અને અશાંતિ શાંત થાય છે.
- ઘર-પરિવારમાં સુખ, સંપત્તિ, યશ અને અખૂટ સમૃદ્ધિનો વાસ થાય છે.
- ભક્તને અંતઃકાળે મોક્ષ અને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Post a Comment